KAWLPI

###

THUKLAI KHUA

###

BUANMAN BIAKINN

Buanman Khua Tuiphum Biakinn hon lai photo hi,Biakinn mai hi.

LOPHEI KHUA

###

LIMKHAI KHUA

###

ENTRANCE TO SIALLUM FORT

Siallum kidona kulh,a mai pan tum na hi.

A Mai Pan Tum Na

Ngal kido na, a mai ah khansuang hi.

THOMS OF SIALLUM FORT

Siallum ngal kodo lai a thi te than le ngal ki kap na hi.

KULH A SUNG HI

Ngal do na mun hi in ngal do zo tu te hi sung ah om ci hi.

THOMS OF SIALLUM FORT

Mangkang ngal do na ei ma pu ngal do te om na mun ci hi.

NU MEI/NU PI KULH

Ngal do zo ngol numei patang te om na tu a vawt Kulh ci hi.

LAMPI TUNG PUSUA NA

Kulh a mai sang pan tum na lampi sia ah pusua na hi.

VOKLAAK KHUA

####

HIANGZINGKHUA

####

FORT WHITE

####

CANNADY

####

MALAYSIYIN

###

SIZANGNGAM APPLE LIANU TE

###

Showing posts with label Tangthu ( Siyin ). Show all posts
Showing posts with label Tangthu ( Siyin ). Show all posts

Tuesday, July 23, 2013

Pi Tual Dim@ Anty Khai (72) Leitung Hong Nusia Hi


Khuasak Khua,Yangon ah teang Pi Tual Dim@Anty Khai (72) Gen Tuang Za Khai zi sia 23.July.2013 zingsang 7:30 ni in aom na inn pan a it a ngai te tawh hong nusia in Topa kung ah hong zuan san hi.
Mangkang Kumpi te ih , Khamtung ngam hong do lai in , Sizang Ngaalhang a lampui pi sia Khuasak Ukpi pa, Pu Khup Pau  hi aa, hiamzak kibang ngawl a hi ciang, ngalki lel aa, Khamtung ngam sia  Mangkang Kumpi te khut sung theng hi.

Mangkang te uk na uuk ngawl a hi ciang, Kawlngam taangthu sung ah a masa bel, Kumpi do na kinei hi. Fort-white khua a om Myo Oke Tun Win sia, Suang Bum ah kithat hi.

Tasia pan kipan Ngalhang te, ngamsung a bu cip  a pawlkhat Kumpi sung ah tum a hi hang, Pu Khup Pau le a tate, Pu Khai Kham le Pu Mang Pum sia tum nuam ngawl in ngamsung ah bu top hi.

Mealheak te a kimat mat ciang in Tua pa tate thum sia , Kumpi sung ah hong ki aap hi. Pu Khai Kam sia Adaman tuikul ah , khantawntung thong taak tu in kipuak hi. Pu Mang Pum sia thong sung ah , Kawllai sin aa Kawlkam pauthei aat thei ahi ciang, thong pan a pusua ciang, Khamtung misung ah a masabel  Gazetted Officer suak hi.

Pu Khai Kam zongh, Pu Mang Pum hanciam na taw khantawntung thong tak na pan hong pusuak thei hi.
Pu Khai Kam  ta pa Subedar Pu Ngin Zam , O.B.,

Pu Ngin Zam le Pi Khai Cingh sung pan piang ta te,
1.       Bo Pum Za Kam (Thurah) – Karen Ngalsung thi
2.       Pi Lian Za Vung ( Pu Lua Cin Pau)
3.       Sayagyi Pu Vum Khaw Cin + Pi Ciang Khai
4.       (Pi Tual Dim ) ( Major General Thuang Za Khai )
A tate,
1.       Kam Do Dal
2.       Cingh Thian Uap
3.       Khan Lian Khup,

Pi Tualdim sia Sunday ni zongh Choir khawng sa vase, Zeini zong Mithi ngak ma in paivaset  sia tubang hong nusiat bing bung sia kikhua ngai tek hi.
Ama sia khanzo mama nupi khat hi aa, maimua nuam aa, akua ma po taw kilem thei nuupi khat hi. Ka no lai a ma ih la sak thei khat phawk kikik ingh.
“ NO NEVER ALONE “
No Never Alone Voices Of Inspiration Choir

Monday, May 13, 2013

Siallum Kum 123 Cing (May 4 Siallum Ni)

siallum kum 123
Mangkaangte Kawlngam a laak zawk 1887 kumin, Zongam dong a la suak tu in Mangkaang ngalkap maang Captain Wright, Kawlpi hong theng hi. Ngal kisim kul ngawl a, hong ukthei natu vaihawm nuamin khamtung ukpi, khua hausate Kawlpi ah a pai natu, kamtai sawl a, samsak hi. Zomi lampuite zongh taangmi (5) teal a, Kawlpi paisak hi. (Sizang Khua 5 pan) Captain Wright taw a kimu uh ciang mai etna in, Khap 5 le zung 3 a zai Zam 5, Taubeal 5, Puanvan silh 5 le h’angke teen 120 pia hi Tuazawk ciang, thu tu bang a vaitha hi, “Kam uai ka zak luangin Letsong tu te hong thak ung, thusau ngaisun vun Kawlpi hong sim nawn heak vun. Kawlte omna ngam teng la zo khu hi, Khamtung teng le, Kawlpi zaang teng a uk tu ka koi uh Ukpa thu na mang bua uhle, ka ngalkap te in hong mansak tu khu hi” ci hi.
Taangmi (5) te in lungkim ngawlin nial paih hi. Zongam a thet kik uh ciang, ngam lampuite kikum a, hi bang in thu zasak kik hi. “Pha hi no Mangkaangte zongh ko ngam sung hong pai heak vun. Ko no hong mu ngei ngawl khu hi, ka zi ka tate in no hong mu le hong lau ngawp tu hi.”
Ahizong Mangkaangte in ei mi lampuite ii thuson awlmawk ngawlin “Ko thu hong ni zaw tavun, kilemna hizaw hi, tu ka lampui uh te khamtung ngam hong pai tu hi ahizong no hong susia tu hi ngawl hi, Poai ukpi pa taw a kimu tu le ngam en tu in hong paito tu hi” ci in thu zasak kik hi.
Sizang lampuite in hi bangin thu zasak kik hi “Ko no lampui te ii ngam et tu sia hong khaam zo ngawl tu khu hi. Ahizong Poaite ukpi pa taw na kimunuam uhle Kawlpi ii nitumna sang pan Poai ukpi ngam paina lampi om hi” ci in zasak hi. Ahizong Mangkaangte in “Ko Poai Ukpi ngam paina lampi he ngawl khu hi. Upper Chindwin le India ngam, Sittakaung dong theng tu, lampi khatziik tu ka hi uh ciang, kuli le nguai an tu vaihawm tavun” ci leleau uh hi.
Sizang lampuite in bangma hun, Thaangmual kansak ngawl tu ci in khensat a, baangkua khat pan pasal khat veu naam, thau, tei, toai in Mangkaang te ii ngalphual kisim a, mihing (5) in a nuntakna pia hi.
A kik ciang Mangkaang te ii lamziikna Zuhawm mual kisim a, tua mun panin thikmol, Pokpeak, nam le lamziik na ah a kizangh vahn tatuam matsak hi. Kawlpi dong hawlsuk siat hi. Tedim hausa pa Khaw Cin in a ngalkap 400 le Mualbeam pan 30 zongh ngal hu in hong panpui hi. Kawlpi a simna ah Zomi 5 thi a, Mangkaang te 17 man hi. Tua hun pan kipan Maangkaang te zongh a ngalkap te Thuangthi (Kawlpi pan tai 8 na ) ah koito hi.
siallumSizang ngam le Kawlpi kilaklaw teng ah Mangkaang te le Zo ngalhang te (United Zomi Force) sa kidel ngal kidel in ngam sung ki uum in kisim hi. (Skirmish ) Ahihang ngalvan te kikhaai lei ahikom nungkin kik hi. A tung a son sa bangin Tulsuk, Zuhawm mual ah kisim zawkciang a zomin Phatzaang mual, Leisan mual, Han Thang leiziikna, Nilum mual teng ah kisim kidona om tato sia, 4 Feb.1889 ni in Mangkaang ngalkapte Khuasak hong theng a, inn khat zawk inn khat hal tham hi. Khuasak ah Mangkaangte a om sungin Buanman khua ah Sizang ngam, Kamhau ngam, Sukte uk ngam, Zahau ngam le Tedim khua pan kingawm (Zo ngam Ngalkap) 2000 bang kikaikhawm in Mangkaangte sim tu le sim ngawl tu a kikup laitak Mangkaang te in Khuasak pan Top (Cannon ) taw Buanman khua kap phei in, inn, thingkung, lopa hong kaang ngawp a, Zomi te in lamdang kisa hi. Sukte le Kamhau te, Zahau te in Sizang lampuite kung ah “Ko koma ngam pan sim zaw tu khu hi” ci in Sizangte hong nusia hi. Sizangte zongh a tam zaw ngam sungah kibuu hi.
Khuasak le Buanman a hal zawk ciang Thuklai Zaangpitam ah Mangkaang ngalkapte phual hong sat leleau a, amate taw kilemna a vawt nuamte sam a, pawlkhatte in kilemna vawt hi. Ahihang a lei nuam ngawl teng le kilemna a vawt nuam ngawl Buanman & Voklak pawlkhat sia Tua Nuam tuute in lampui in, Siallum kulh to in, Mangkaangte do veve sawm hi. Siallum kulh sia Kulhpi, Nupi kulh, Kulhbaan, Kulhpeang, Ngalvil Dum ci in nasia tak a, a kivawt ahi hi. Kulhpi sia ngalte a dona mun pi hi.
Nupi,kulh sia, numei, patangte buhna hi. Kulbaan sia kulh khat le khat kizopna hi. Kulhpeang sia , Pu En Kham te inn khuan buhna hi. Ngalvil Dum sia, ngalte ngam tatna, mu thei natu dum a kito hi.
Mangkaang te do natu in, nasia tak a kivawt Siallum kulh thu sia ngal kilemna a vawt masa pasal 2 in Mangkaang te tungah thupuak hi. Tuasia ciangin, a ngalkap no te pai sakin kilemmna vawt a, unau bang om thei natu thu zasak hi. Siallum lampuite in ‘Bangma hun, niamzaw lelzaw ngawl tu” ci in zo hi. Mangkaang te zongh in “Kilemna nong vawt nuam bua uhle, 4 May 1889 ni kuan tu khu hi. Na kidawm vun” ci in zasak hi.
Siallum lampuite zongh in “Hi ma hen, pha hi. Manlang kuan tavun, na chi uh luang sak tu khu hi” ci in zo kik a, a sun a zan in nasia tak kinging hi. 4 May 1889 ni in Mangkaang te Siallum sim tu in ngaldap 380 taw Thuklai pan kuan hi .The Chin Hill vol 1 na sung laimai 30 na ah Siallum sim tu in a pai 125 bek ci hi. Pu Bo Khup Za Thang ii laibu vawt sia sung 160 kici hi.
Liimkhai khua pan a khang, kamphen Kyaw Thwe in lamlak in Thuklai pan Buanman, Mualsan, Nuunpi Nalun, Taaikhe Taaitaan, Minsii tawnin Siallum sang hong kuan hi (Lamlak pa in lamkhial pui niknek hi). Mangkaang ngalkapte hong kuan sia, Nalun mual tungah ngalvil a om That Khup tuu Pu Zong Awn in mu a, Siallum kulh ah thu za sak paih hi. A dawl a dawl a om ngalvil pawlte zongh ngalte mi phaza simin kulhpi pan a do tu hong theng hon hi.
Ngalte hong neak tatak ciang, lampui khat ahi Pu Vum Mang le Pu Thang Hau thakkhatthu, kulh pan leang to a, kap ahikom ngalte 2 thi paih hi. Tuasia pan kipan, tawlnga ngawlin kikap uh hi. Tua hun laitak sia zingsang nai 10 hun ahi hi. Sun khuateak kikap a, nitak nai 4 val dong kikap hi. Mangkaang te in kulh ii condition sia he ngawl si Sizang ngalhang te ii a thinkhona sia phul zo ngawl si hi.
Liimkhai khua pan Khat Kap, Kam Suak, Son Thuam te unaute in “Ih u le naute mongsiat petma ngawl tu ziam” ci a Mangkaang te nung pan hong kap ciang, Mangkaang te in Zomi pui a dang te in a kiim uum sa in lau in tai ngawp leleau hi.
Mangkaang te 3 le a dang 83 thi hi. Ahizong Chin Hills vol 1 page 31 ah Mangkaang officer 1 thi a, Captain Mayne le Surgeon Le Quesne liam hi. Ngaldap 3 thi a, 8 liam hi ci a, ciamtee hi. Ngal haksat mama ciang a kinga Victoria Cross sia Surgeon Le Quesene in nga hi., Mangkaang te ngalhiam pha zaw ahikom, ni kaai sang ciangin kido zo nawn ngawl a, Siallum kulhpi pan, ngam le minam atu in luang 27 kisial suak hi. Tua hikom, Voklaak khua mawk Siallum kulh sia a pha tatak kipua a, mi theampo et thei tu in, a thi teng ii min Suangkaang tungah at in tuni dong kimu thei hi. Siallum kulh panin ngam atu a nuntakna a pia teng min, a nuai a bangin kiciamtee hi.
1. Pu Khup Vum
2. Pi Vung Neam
3. Pi Ot Huai
4. Pu Khai Suak
5. Pu Lian Kam
6. Pu Vum Mang
7. Pu Tuang Vungh
8. Pi Huai Nuam
9. Pu Pau Suang
10. Pi Lian Vung
11. Pu Zong On
12. Pu Pau Suang
13. Pi Lian Vung
14. Pu Zong On
15. Pu Zong Thuam
16. Pu Za Vum
17. Pi Lam Ciang
18. Pu Thang Hau
19. Pi Uap Nuam
20. Pu Lu Kam
21. Pi Niang Ciang
22. Pu Son Suang
23. Pu En Kham
24. Pi Dim Ngiak
25. Pu Pau Lam
26. Hang Sing
27. Pi Uap Huai
Heaktu: SCC Magazine 2012 sungpan hi aa, lai at min kiat ngawl. 2012 kum a kiat ahikom, tu kum (2013) ciang Siallum kum 124 cing tu hi. Siallumah nuntakna a pia teng min sungah Pu Pau Suang, Pi Lian Vung, Pu Zong On minte 2 veitek kiat hi. Lai at pa/nu ii khialna ziam? Computer lai ngual pa/nu ii khialna ziam? Tua hibuale, min kibang mihing 3 ma ziam? Khat sasaang hi tu hi.

Post by Thawngno(NKH)

Siallum Kido Na Thu




thawngkhawhauBy Pu Thawng Khaw Hau

Mangkangte khuasak a thet ni-in Buanman a, Sizaang, Tiddim, Sukte tul nih bang kikhawm hi, Tuak sungah Khaw Chin zong hong kihel hi. Tu-in kumpite do tu hi ziam. Tum zawtu hi ziam, ti a, a kikup lai takin Kumpite in Khawsak pan top tawh hong kap, a Thautang hong nging kik dawm ngawlin, Lopa, thingkung hong kuang siat pai hi. 
Tua Thautang puak tham kitak huai a, lamdang kisa a hi manin, Tiddim mi le Khaw Chin te pawlin hong tai san hi. Tua a hi komin Thuklai, Buanman, Khawsak dui sungah kitai siat hi. Limkhai Manglun a hi leh Kumpite kung zuan pai a, kipawl pai hi.
Tuahnuam tuu Taapte pawlin “Kumpite do tu hi” tiin Vaihawm in Siallum ah kul to hi. Siallum-ah kulh 3 kito hi. Khiapthuam tuu le Thaikhup tuu tein, “Kumte (kumpite) ih dotu sia, um nawn ba ve hing, Sisang buppi aa in do a, ih nan lak sa ahi tiang, tum zaw ve tawng, ti hi.
Tapte pawlin Kumpite in hong uk le, Voklak ngam Limkhaite tawh ih kitu sia, tan kik leleu tu ih hi tiang, Kumpite ma do zaw tu hi, Nong do pui nuam bua a, a hi leh Kumpite ka zo uh le, Voklak ngam sia lo ting khat zong nga thei ngawl tu nu hi, ti hi.
Khiapthuam tu le Thatkhup tuu tein, a hi le, Kumpite hong dopui ngawl tu khu hi, tiin Duhmang—Takkhawlah teang a, Siallum kulh pan hong dopui ngawl hi. A hi zong Thatkhup tuu le Khiapthuam tuu, Tunzam pa Orntun in hong dopui hi. Orntun sia, ngal vil vive le ngal en ku vive in kikawi hi. Kulh hawng sia, puanbuu tawh kikhak a, Puan bu
hawng pan Orntun in en sak tawntung hi. A dang pan a sawl tak Hongsuak le Sumson te in hong kah pui hi. Thatkhup tuu pan Zavum, Zongtuang, Enthuam, Lamkhiup in hong do
pui hi. Siallum kulh sia kulh 3 in kivawt a, a uktu mining 3 kikawi hi. Liankam, Vummang Kamtin in kiuk sak hi. Dolian in nupi kulh uk hi.
(a) Ngamzang daw tam ka ngai man a, lei do pal bang nang ing e.
Phung luang huan thing zan kisia e, sang lun a zawi kik ing e.
Manglun in Kumpite mun a pai a, Siallumah kulh to hi, tiin son hi. (The Chin Hills Vol. 1. Page 134). – Kumpite in, ”Mi nam dang sua pui u le naute awng, kilem tu hi, hong pai ta vun, kote sia na ngam hong sesak tu bi ngawl khu hi. Kilemna vawt lu a hong pai sak, ngam vil aa hong sawl te hi bek khu hi” tiin kam hong tai sak hi.
Siallum panin kam kivai tha kik a, ” Kote hong tum ngawl tu khu hi,” ti hi. Tasia tiang Kumpi te in hong tum ngawl takpi tu na hi uh le tua ni tua tha a, hong kap tu a, hong paitu khu hi. Na kinging khol vun tiin thu hong pia leleu hi.
Siallum pan Kumpite munah kam kipuak kik a, “Pha hi, hong pai ma memeng ta vun, thi san nai san hong suah nuam memeng khu hi,” ti hi. Kumpite ih a kamphen hong ken pa sia Kio Thuai hi. Kio Thuai sia kawl mi hi. Nawikai khua teang hi. A masia limkhai Tuangkham inn teang pa hi. Tua huh in Sizaang kam a tel thiangtho in kamphen thei hi.
Ih pu ih pa tepteh na panin Siallum simtu in, ngalkap 380 hong kuan hi. A Kamphen pa Kio Thuai in Siallum lam ap pui za zan a, zing sang vak bek a, Thuklai pan hong kuan sia, Siallum nai 10 in kikap pheang hi. Kumpite laibu vawt The Chin Hills Vol. 1-na sung lai mai 30 sungah Siallum ngalkap tu aa, a pai, Sizang simtu lubeamte 60 le Lutung te 65, a vekpi-in 125, kikuan hi, tiin at hi.
Thuklai panin Sizang te omna Siallum simtu in, Buanmanah hong pai suk hi. Buanman pan Mualsan hong zui hi. Mualsan pan Ngumpi hong zui hi, Ngumpi pan Nalun, Nalun pan Taikhe, Taikbe pan, Taitan, Taitan pan Minsi, Minsi pan Siallum bong theng hi. Lampui pa Kio thuai in lam ap pui nik nek hi.
Siallum kulh hong thet dek tak tiangin, Kiothuai in, “U le nau, pu le pi te awng, kikap ngawl tu hi, Kilem tu hi, hong tum zaw ta vun,” tiin hong au suk va pum hi. Tasia tiang, Pa Vummang le Ngang Thanghau a kulh pan a thau tawh pu suak a, Ngalkap mang khat ve ve kap lum pai hi.
Zing sang nai 10 pa kipan nai 4 dong Kumpite kido hi, Lubemte mah mah, Sizangte bang main hang ma ma a, Lubemte kilel bel hi. Lubemte hong pai bua hen a, Mangkangte le Lutung te bek hi le kizo tu a hi hi. Mihing 380 hong kuan sung pan kulh 2 hong zo zo ngawl a, kulh khat bek hong zo hi. Limkhai u le nau tein Siallum kikah laiin bong hun ngawl a inn ngal pan in hong en bek hi. Khiapthuam tuu le Thatkhup tu tein bong hun ngawltu khu hi, hong kahpui ngawltu khu hi, hong ti bang main, Takkhawl—Duhmang khuaah a om hi.
Thuklai le Khuasak te a hi le ngal ki tai a hi manin hong hu nuam zong dui sungah ki-om tek a, hong hu thei ngawl hi. Tua lai takin Bo Orn Ngin pa te unau Khatkam, Kamsuak, Sonthuam Limkhai khuaah a teng hi.
Limkhai khua panin Khatkam, Kamsuak, Sonthuam hong kuan a, than lui hong zui a, ih u le ih nau mong siat takpi tu a hi tiang, ti-in a thin om thong thei ngawlin, Siallumah hong paitoin, a nai ta tak na panin Kumpite hong kap to hi.
Tua unau thum te ih hong kah tiangin, Mangkangte in Sizang a dangtein hu hi ta a, hong kim um hi, tiin lauin, Siallum kap nawn ngawlin tawng nga hi. Tuak panin Mangkang te luang a thi le a liam teng puain Thuklai khuaah a tia to pui hi. A dang, mi vomte luang le kawlte luang a thite sia pua zo ngawl in, nusia pai hi. A zing tiangin mithi luang nawn to a, Thuklai mikang than le Thaang than a phum hi.
Mangkangte a thi panin 3 thi hi. Mivomte le a dang Kawlte 83 thi hi, tiin kitiam the hi. A hi zong The Chin Hills Vol. 1. page 31 naah Mangkangte Officer khat thi hi. Captain Mayne le Surgeon Le Quesne liam hi. Ngalkap 3 thi a, 8 liam hi, tiin at hi. Surgeon Le Quesne in Victoria Cross nga hi. Ngal haksa ma ma tiang, Victoria Cross kinga thei pheang hi. Tua a hi tiang, Mangkangte zongin,, Siallum ngal, Sizangte do sia, haksa ma ma sa hi.
Ei mi a thi panin, 24 thi hi, tiin kitiam teh hi. A hi zong, The Chin Hills Vol. 1. page 30 na sungah Tuahnuam tuu 100 bang pha hi. A hi gang a kulh sungah 80 bang om hi. Tasung a mihing 29 kikap lum a, 11 liam hi, tiin at hi.
A zing tiangin, Mangkang te pawl a thi teng luang kinawn a, a ni 5 ni tiangin hong kuan kik hi. Hong kuan niin, Ting (Top) hong keng a top tawh hong kap masa hi. Mihing te kitai siat zo hi napiin thautang le thau vui bo thawthong in, hi va nul in hong kap va nawm thaw thong hi.
Tuahnuam tuu thau tawi 30 kipha bek hi. A thi teng kim khat kiphum a, kim khat inn khat sungah kikhol zi hi. A hong kuan kik ni-in Siallum inn khat sim ngawl, a vekpi-in hong hal thap sak siat hi.
Taapte pawlin, Kamsuakte unau ih Siallum ngal hong sim pui sia, lungdam na tawh ma ngil thei ngawl hi. Tasia ahi bang ma Kamsuak kihuh a Pu Do Lian zongin a thi dongin hu hi, ti-in kitiam te hi.
Khiapthuam tuu le Thatkhup tuu te ih hong huh ngawl a hi hang, thin uk tuan na kinei ngawl hi. Hong thu hilna te, thu maan thu tak hi tiin kiphawk kik hi.
Limkhai Manglun te ih Kumpite a tuu pai a, hong khiak zong, thin uk aa kinei ngawl hi. Ih pu ih pa, ngal hang lei law lawm a hi kom, a zawtu tawh, a zawh ngawltu tawh, zo tu aa, ki-um a, a thin letna lang sak a, tutiang dong, Sizang pa tang thin le lung mu pha nei te in nuam thong peang ngawlin Zapante a thi dongin, kap leleu hi.
Dui sungah a kitai na thu pan, ih hiam zak, ih na zak kibang ngawl a hi komin dui sungah kitai hi. Lupheangte hong kihel. ngawl hi le a, Lutung te le Mangkangte bek hi le, Sizang ngam hong zo ngei ngawl tu hi, ti-in ih pu le pa ih te in son bi.
Tuahnuam tuu ni 4 – 5 – 1889 kum a thi:—
(1) Liankham, (2) Vummang. (3) Sempau. (4) Tuangvungh, (5) Hangsing
(6) Paulam (7) Khuplam (8) Kamtin (9) Khupvum (10) Zavum
____________________
Zo khang laibuHeaktu: 2013 May tha sung Siallum kum 124 cing ahikom, Siallum phawna, Pu Thawng Khaw Hau laibu “ZO KHANG SIMNA LAIBU” part 1 sungpan “Siallum Kido Na Thu” kong suak sak hi. Pu Thawng Khaw Hau sia Falam Civil Hospital ah Headmaster a seam ngei khat hi aa, a laibu hisia a at lai in Pu Lam Khaw Mang (Thuklai hausa lui) taw a vawt khop hi. Hi laibu vawt natu in Sya Kim Za Hau, Pu P. Ngin Za Thang le Pu Ngo Ko Khai te in hong hu hi ci in, laibu sungah kiat hi. Laimal ngawm dan taw kisai, lai at, Pu Thawng Khaw Hau ii at babang kong ngual kik hi. ‘C’ taw a kiat peuma ‘T’ zangh ahinate zong ih mu tu hi. Hi laingual taw kisai thu le la theampo, Pu Thawng Khaw Hau, Pu Lam Khaw Mang le a hu teng 3 ii, ngaisutna le telna hi. ‘ZO KHANG SIMNA LAIBU” hisia 1955 kum ‘The Chin Baptist Press’ Falam khuaah ki-print aa, A original laibu pan a sim nuamte atu zong kong suaksak hi. Laibu hong pia, Pu Ngocinthawng Suantak tung zong ah lungdam hi.

Sunday, March 10, 2013

STATE HIGH SCHOOL, THUKLAI IT’S INCEPTION AND BIRTH

By E.Pau Za Kam,B.A.,BED.
'’State Inspector of School'’ (Retired)

The State High School, Thuklai see the fiftieth anniversary of its birth this year, 1997. The Parent-Teachers' Association of the school decided to issue a School History in commemoration of its Golden Jubilee. In writing this article I am egged on by two motives: one, that I may not find another opportunity or suitable medium by which I could divest myself of he knowledge that fills my blossom and seeks an outlet for transmission: two, that without pretending to brag (I hate people who blow their own trumpets) I feel that I am the most qualified, among the surviving few who had played a part in the formation of the school and her subsequent development, to write the chronicle of the school when it was in its embryo.

I must state that I claim this prestige or prerogative not because I can write a fairly good composition, but because I feel I had been most intimately involved in the development of the school from the earliest days of its inception. Fifty years in the life of an institution is but very short period1 but for the men who labored to bring her into life it is a generation during which virtually all the architects have departed. I had the privilege of serving at this school when it was first opened as a Middle school at Khuasak about October 1943. Then again I volunteered to serve as head of the school in 1951.

The Siyin Board of Education was composed mainly of the Siyin Chiefs and prominent elders who were most influential in the Siyin Valley . They were most courteous and readily responded to any request that we made on behalf of the school and her teaching staff. Without their constant help, I could never have discharged my duties so successfully and satisfactorily. This article is humbly dedicated to their memory, by name,

1.U Lian Thawng, A.T.M., Chief of Khuasak.(deceased)
2.U Lam Khaw Mang, Chief of Thuklai.(deceased)
3.U Thian Pum Chief of Buanman (deceased)
4.U Suang Hau Thang A.T.M Chief of Lophei(deceased)
5.U Pau Kam Chief of Limkhai(deceased)
6.U Mang Pum Headman of Voklak (deceased)
7.U Mang Kho Thang Circle Chairman, Limkhai (deceased)
8.U Suak Pum Circle Chairrnan, Buanman (deceased)
9.U On Cin. Headman of Thuklai (deceased) And,

Having to write about a school for whose existence those worthies who are now no more had contributed so much effort and energy, at the expense of one's own personal interests, I feel like one Who treads alone Some banquet-hall deserted, whose lights are fled. Whose garlands dead, And all but he departed. Now, to begin with my story.The present State High School .

Thuklai was taken over by the Government in 1947 when it was announced in the radio that a new High School was sanctioned to be opened at Thukial. In these far-off days the Chins were united in outlook and attitude.

They were represented in the Government by U Vum Ko Hau (now Ph.Dr.) who served as a member in the Governor's Advisory Committee headed by Bogyoke Aung San himself U Vum KO Hau and Duwa Sinwa Nawng were Deputy Counselors for the Hill Peoples. U Vum Ko Hau , no doubt, was instrumental in obtaining the High School for Thuklai, which happens to be his home village.

The radio news item was received with mixed sensations in many quarters. While they appreciated the Government's gesture of grace, on the one hand, they could not help exclaiming. "A High School at Thuklai, why Thuklai, of all places? Why not Falam, Tiddim or Haka?" They were very pertinent questions. Prior to the Second World War, the Chins could boast of a high School at Falam and a Middle School at Tiddim. They were called Government Anglo-Vernacular Schools but rather abnormal in their constitution for the former was truncated at Ninth Standard while the Inner was beheaded of its Seventh Standard.

Another Middle School had been opened once at Haka, but somehow for reasons known only to God, the authorities decided to reduce the status of the school at the Primary School level. Together with Chin Counsellor Dr. Vum Ko Hau we visited Director of Public Instruction U Cho, KSM. B.A (Hons), B. Ed (Edin) to thank him about the final outcome of giving Government recognition to the SIYIN VALLEY HIGH SCHOOL as state High School.
He said that Boyoke Aung San had definitely put down the policy that any School in the Chin Hills which has enough building, students and teachers for a high School should be taken over as desired by Chin Leader Counselor U Vum Ko Hau whom he had met at Panglong Conference in February 1947 U Cho also mentioned the fact that some Chin M.Ps also approached him to turn their primary fourth standard Chin Schools into Government High Schools as at Thuklai. He said he replied saying he was prepared to arrange a take-over of a school which as building and enough students for high School classes. But the fourth standard schools have not any pupils for high school classes and no extra rooms.

He said he replied saying a High School could not be sent like a magic carpet complete with enough students for higher classes and enough buildings to house them. He said the Chin M.Ps then realized the self-supporting perseverance of the Siyin people since Japanese occupation. They then ceased to spread false accusation about the Siyin's private high school, which they already founded in 1944 and not repeat not after Dr Vum Ko Hau became a Counselor to the Governor of Burma.

The Hakha boys who wished to prosecute their further education in he Middle school would travel to Falam, and those of Tiddim who would pursue further studies would come to join the Falam High School . Falam being the seat of the Government, the Deputy Commissioner, Chin Hills had his headquarters there. It also became the center of learning for the Chin youths because students came Visitor's Book maintained by the school observed from North and South. It was generally believed that when hostilities ceased the first High School would be opened at Falam.

But when it was announced that it would be opened at Thuklai many Chins, including some college students, complained it was not fair. Tiddim, Falam and Hakha are Government stations, seats of the Sub divisional Administrative officers, in those days, were known as Assistant Superintendents. They were administrative centers in their own right. Opening of schools in these towns would pose no problems for they had administrative sanction before the war, and if only funds could be made available in the post war period, they could be opened at any convenient time.

The only thing they needed was financial sanction, which depended on the availability of funds. Re-opening of a school after the end of the war is a matter, very normal in character that devolves on the Government as in duty bound. But opening a High school in an out-of-the-way and mere village, served only by a rough and narrow mule track as the approach road and almost cut off from the outside world is not a normal discharge of responsibility. There must be very strong and cogent reasons in support of this official act.

A few days after the announcement of the news item, U Vum Ko Hau took me round to the residence of Mr. Wedderspoon who was then the Director of Public Instruction. Re received us warmly in his sitting room and in the course of our conversation he told us that he was retiring soon. He said he would go home happily remembering he had given a High School to the most deserving area. He told us that the local Education Board had opened a private Post Primary School there in 1945. We shook hands and offered our gratitude for the act of grace. Lt. Col. T T. West subscribing an entry in the visitors' Book maintained by the school observed that he was satisfied with the management of the school, which served as a salutary reminder that the Government had a responsibility to open other schools. He was Assistant Superintendent, Tiddim at that time, immediately after the end of the war.
What do many people not know at that time is that Thuklai did not get her school as an act of grace from the Government. It was rather an act of redeeming her pledge given at the time of enlisting the support of the Siyins to resist the further advance of the Japaneses when their onslaught into the hills was very imminent in April 1942.

Mr. N.W. Kelly was worried and he wanted the Chins to practice their own homeland. So he convened a meeting of the Teddim tribal chiefs, independent headmen, elders of the surrounding villages at Fort White Inspection Bungalow on the 25th and 26th April 1942. The aim and object of the meeting was to form
"Levy" a sort of home guard who should wage guerrilla warfare in order to impede the progress of the enemy when he came to invade the hills. The chiefs and elders considered his proposals very seriously, and after considering the situation from every point of views, they felt that Mr. Kelly was jeopardizing not only his own life but also those of his friends and compatriots by staying among the Chins so long. So they gently told him to leave the Hills and escape to India while the going was opportune before the Japanese could capture him.

The Chiefs meant well and they were sincerely concerned about the safety of their boss. But Mr. Kelly took the advice amiss and in a rage mauled some of them for their audacity. Minutes of the meeting are reproduced hereunder for interested readers to pursue. II is not clear who recorded the minutes of the proceedings. If the English he used is found faulty or defective the reader should remember that it is the substance and not the form that matters. "Minutes of Meeting Held on the 25th and 26th April 1942." "A meeting composed as under was held on the 25 and 26 of April 1942 as to how form "Levy" in order to protect Chin Hills and for the prevention of Japanese's further advance.
1. N. W. Kelly, Esquire, ODE, Asst. Supdt, Tiddim for the crown.
2. The Kamhau, The Sukte and the Siyin Chiefs and Independent Headman.
3. The village elders from, Sukte, Siyin and Kamhau Tracts." "The following points were discussed and agreed to:

(1) That, the Suktes and Siyins agreed to serve the Government as Levies to their utmost energy and as far as possible and the Government in turn will consider as afar as practicable, the way for the grant of the following privilege to the loyal subjects.

(2) That, the Suktes and the Siyins owned plots of land (inn mun lo ngam) be observed by the Government as private lands as it had been before and that the individual's right should no longer be interfered with for inquiry.

(3) That, plots of land in Sukte and Kamhau tracts not owned by any definite individual be brought before the notice of the Government for purpose of dividing the land to individuals for private land after termination of war and this will be considered in the interest of the public by the Government.

(4) That, there should always be at least 7th Standard Government Anglo-Vernacular School at Tiddim.

(5) That, the newly formed levies should never be subjected to command of any Military Officer but be always under Mr. Kelly, the Assistant Superintendent.

(6) That, a direct fight with the enemies should never be fought but ambushing, sniping, etc., as was practiced by China in olden time be adhered to.

(7) That, unless otherwise agreed to, Levies will not go beyond No.2 Stockade.

(8) That, in case any Levy man becomes casualty (killed or wounded), he will be given Ra. 300/- rupees three hundred only) as compensation and appropriate pension will be considered to he wounded and disabled.

(9) That, except in the case of 303 Rifles, other weapons carried by Levies will become his own on termination of War. If any levy man has more than one guns, he may keep all as his own, provided he served with the Levies.

(10) That, in future, the Government should not give preference for appointment in Government Service to Falam and Haka saying that any man had already been in service; but appointment will be made to the learned and deserved without discriminating as to whether he is a Tiddim, Falam or Haka.

(11) That, as soon as the present war ends, the Government will start scheme for uplift and development of Chins and the Chin Hills in all respects such as construction of motor roads etc.

(12) That, the Government will establish as a Dispensary at Fort White for the Siyin area as well as for passers-by.

(13) That, the terms of promise by the Government during the forming of Labour Corps for France and Levy to suppress the Haka and Thado rebellions were never fulfilled.

(14) That the terms of agreement now reached should not be treated as above but be fulfilled at once.
Sd/- N.W.Kelly, Assistant Superintendent, (True Copy) TIDDIM

As may be seen from the above extract there was a clause in the Agreement between the Tiddim Chin Chiefs and Mr. N.W. Kelly. Which stipulated that the Government should always open a Middle School, up to the Seventh Standard at Tiddim. In the summer of 1943 the Government at Tiddim was in the throes of a life-and -death struggle for the enemy had decided to forge their way into India .

They had cut off the lines of communication of the British forces assembled at Imphal and Kohima and had started to march on Imphal from all sides, through
Tiddim, Tamu and Homilin. In the meantime the Siyin Levies had performed deeds of valour to their credit and taking advantage of the war situation, U Lian Thawng, spokesman for the Siyin Chiefs requested Mr. Kelly for a school to be opened at Tiddim for the boys who had completed their Primary School level of education as was agreed upon. Mr. Kelly was quite taken aback at this absurd request, most preposterous at this juncture However, he gracefully complied with their request and instead of opening the school at Tiddim, he told them to open it in the Siyin Valley . He agreed to release me in order to serve as one of the teachers in the school newly opened.

The services of U Khai Kho Lian and U Khai Kho Thang were also available to be rendered at the school. So I was appointed a Junior Master and U Khai Kho Lian was appointed bead of school. U Khai Kho Thang, like me, served as a Junior Master and the school was housed at the Rest House, Khuasak. Some of the more prominent man who joined that school as students were:
1. U Tuang Za Khai (Major General retired)
2. Col , Son Kho Vum, (Chairman of the Chin State People's Council.)
3. Capt. Thura Pum Za Kam (killed in action)
4. Major S. Cin Ko Mang (deceased)
5. U On Za Nang (Selection Grade officers.)
6. U Lian Za Nang
7. U Hau Za Nang Kimlai)

The school had not functioned for more than a month for the Japanese had come up and occupied all territory south of the Kennedy Peak . The school was abandoned to its fate. I am not certain about the month in which.
It was opened and closed, but it remained dormant during 1944 when the Japanese occupied Tiddim. During the Japanese occupation, most of us, educated Chin Youths serve in the Niskikang, Civil Administration Branch and U Vum Ko Hau held education portfolio. But he had no opportunity to re-open the school that we abandoned so reluctantly.

When the laps were dislodged from the Siyin territory in November 1944, the Siyin leaders again made preparations to open the school. It was re-opened in the early months or 1945 at Khuasak. Everything went well for some time, but appears
that students and teachers who came to attend the school as day students and day-teachers found it weary some to come to Khuasak. They put up their difficulties to the Education Board. The Education Board, presided by U Thian Pum called a meeting to discuss how to solve the problem.
The only way of solving the problem was to shift the school to Thuklai, which is more centrally situated for the surrounding villages to make a direct suggestion to this effect, would harm their unity and relation. So U Thian Pum, U Lam Kho Mang and U On Cin conspired to goad U Lian Thawng into temper. They criticized the school building, which was not properly repaired, and they pointed out that the health of the teachers and students might be affected. U Lian Thawng, a very clever and shrewd chief saw through their scheme. He told them that he had done his cherished duty in getting a school for the Siyins. Now that it could be run by anybody they were at liberty to shift it to any other place they chose. The Education Board took him at his word and the school was shifted to Thuklai. Saya Khai Kho Lian, writing to me at Shillong3 Assam, India where I had gone to pursue my college education, sadly told me that he felt everything was lost with the loss of the school. He no longer intended to serve in that school. Well, although I was not close enough to the school, I heard that Saya Charles Mang Thawng, who was an Assistant Teacher at Falam High School about the year 1940-42, took charge of the school as its head. Under him served as Assistant Teachers, U Khai Kho Thang, U Sein Lien, U Lian Ngo, U Ngo Thawng, U Mang Kho Tual, U Mans Thawng and U Hang Pum. The school was opened up to the Eighth Standard and U Siang Uk came all the way from Haka to study in the Eighth Standard of this school, there being nowhere else to go. The school having been opened up to the Eighth Standard, the following students attended the said class:

1. M.VaiPum,
2. Thang Za Hau,
3. Ngaw Cin Pan,
4. Vungh Khai
5. Tuang Za Cin and
6. Tuang Za Khai.

In 1946, the following new teachers joined the school as reliefs for U Tuang Thawng and U Hang Pum who left: - 1. U VungKhai, 2. U Ngo Lian, 3. U Cope Hen Cin.
Students re adding in the eighth standard were:
1. Son Kho Vum,
2. Thawng Za Pum,
3. Zul Ngin,
4. Thawng Kho Pau,
5. P. Lwa Thawng and
6. Pau Kho Lian

In 1947 when the Government took over the school, the following students were to be found in the Eighth Standard:
1. Hau Zn Nang (U Kimlai),
2. Suan Lian,
3. Suang Kho Lian and
4. Siang Uk .

By the year of 1948, the following students came up to read in the Eighth: - 1. Lian Kho Hau,
2. Lian Kho Zam,
3. Ngin Thawng,
4. Cope Ya Pome,
5. Suang Nang,
6. Pum Tual,
7. Hang Za Khai,
8. Khuang Piang,
9. Vungh Kho Hau,
10. Kam Ya Dal,
11. Ngin Za Pum.
12. Ngo Kho Kam and
13. D. Son Za Hau

In 1949, the Ninth Standard was modified as the School Leaving Class, and the above students were the first to sit for the combined High School Final and Matriculation Examination. When the examination was held In March 1949, none of the candidates were successful. But in their second attempt at the Supplementary examination of June 1949, 1. Ngin Thawng, 2. Cope Ya Pome, 3. Hang Za Khai Out of which the first two were matriculated for admission to the University. In

June 1950, U Lun Pum, B.A. was appointed as head of the school and most of the Assistant teachers continued to serve. He had served as an Assistant teacher during 1945-46 before he left to join College in 1946.
I took over from U Lun Pum in November 1951 though I joined the school as a private teacher, the Siyin Education Board having appointed as Alternate Headmaster as a stand-in for U Lun Pum whose resignation from service was being considered, but not granted out-right. The then Director of public Instruction, Burma , Rangoon insisted on his being relieved by a graduate at that time. So, in the interest of all concerned, r acceded to the request of the Siyin Chiefs and elders to sacrifice my own ambitions. I am glad to place on record that many of my students have succeeded in holding high Government posts. Some of them are now holding responsible positions in the Township People's council and one, U Suan Za Kam had served a term as a member of the Chin State Committee of Judges, not a mean achievement. Others such as. U Thawng Kho Lian, Daw Ciang Za Dim, U Hang Za Nang, U Mang Nang, U Khup Pum, U Vum Kho Tual, Dr. Huat Za Mang, Lt Col. Suang Za Pau, ProfesorDr. Kam Cin Dal, Dr. Lam Khan Pum to name but a few of the more prominent ones, are in their own spheres of responsibility, very influential personages.

During the early fifties when the General Election was held to elect Parliamentary members, U Lun Pum put himself forward as a candidate on AFPFL ticket to contest with the KSVP which Capt. Mang Tung Nung led and he was duly ejected. Capt. Mang Tung Nung himself was also elected because the Parliament was constituted of two Chambers. The rivalry in parliament was the most unwholesome element in the Chin unity.
The Chins split into hostile factions and whenever those opposing U Lun Pum came into power they threatened to reduce the status of the school to the middle school level on the ground (quite reasonable) that the student strength of the school
did not meet High School requirement The school used to be shaky, but the Education Ministry was always above narrow-minded factionalism and so the school has remained to-day as it was when it first saw the light.

Thursday, February 14, 2013

Siyin(Sizang) Tang Thu

Saturday, January 5, 2013

ZO HISTORY BY DR.VUMSON

Wednesday, December 12, 2012

KHAMTUNG ZONGAM AH AMERICAN BAPTIST MISSION HONG THETNA

16 April 1886 ni in American Baptist Mission Union in Mr. A.E. Carson sia Kawlngam Zomi te sungah Mission seam tu in teal hi. Mr. A.E. Carson sia 14 Oct. 1886 ni in America pan Teambaw taw hong ding a, tua kum 13 Dec. 1886 ni in Yangon theng hi. Yangon hong thet zawk a ni nga ni in Basein, Ko Tha Bhyu Sagaw Kayin sang ah a seam Syama Laura Hadin taw kiteang uh hi. Amate nupa Pyi khua ah kum (2) sung bang naseam a, 1888 kum in a nasep natu phualpi ahi Thayet khua ah kikhiin in Zomi te sung Pathian nasep kipan hi.(1)
Rev. A.E. Carson in 1890 December tha sungin Pathian nasep natu ngamthak vil tu in Thayet khua pan Zongam sak sangah hong pai a, Mangkaang te ii ngal nanna mun ahi Tedim, Fort White, Falam le Hakha munte hong en hi. Sangmangpa in Hakha ngam sia Pathian nasepna ah aphabel ngam hi ci in mu hi. Banghangziam ci le Hakha ngam sia lei pha in tui zongh a kicing tu om ahikom huan vawtna, lovawt natu in kizangh thei tu kicing tu ci in um hi. (2)
1898 August tha ciang Sangmang Carson te nasepna mun phualpi laih tu laih ngawl tu ci thu nasia tak kikupna nei a, a khak bel ciang kikhiin tu sua uh hi. Sangmang Rev.A.E.Carson le a zi te 2 Feb. 1899 ni in Thayet khua pan in Hakha zuan tu in hong ding hi. Lampi ah haksatna tampi tak phul to in hong pai a, 15 March 1899 ni in amate ii tupmun ahi Hakha khua theng hi. Sangmang Carson in a masa bel in Mission atu leitangh nga thei natu vaihawm a, acre 30 bang a pha leitangh sia Rs. 50/- pia in lei hi. Tua leitangh tungah amate om natu inn le sanginn khat sa masa bel a, nasep kipan hi. (3)
Sangmang Rev. A.E. Carson in ama taw in naseam khawm tu in zato doctor khat kisamh hi ci in board ah a zaak sak ciang, board te in Dr. E.H. East pai sak tu in teal hi. Dr. E.H. East in hong pai lam in Yangon pan Insein Laithiangtho Sang ong sa Thra Shwe Zan hong ton pui a, 21 March 1902 ni in Hakha theng hi. Dr. East Khamtung Zongam a thet ciang ciidamna le pilna bulphu in na seam hi. 1900 kum ciang Sangmangte in amasa bel Mission sang Hakha ah hong in amate ii hong ton pui to ahi Kayin Sya U San Win in sangsya seam sak hi. A niina Mission sang sia 1902 kum in Tedim khua ah hong hi. A thumna Mission sang sia Tedim ngam Thaang (Fort White) nai ah hon tu sawm a, sang hon tu vai in Thra Shwe Zan 31 March 1904 ni in Hakha pan in Khuasak ah pai sak hi. (4)
__________________________________________________
(1) ခ်င္းဧ၀ံေဂလိရာျပည့္ဓမၼသဘင္၊ ႏွစ္တစ္ရာ သာသနာလုပ္ငန္း။ စာ-11
(2) Robert G.Johnson, History of the American Baptist Chins Mission Vol. 1 (Valley Forge,Pennsylvania, USA: Published by Author, 1988) P 22
(3) ခ်င္းဧ၀ံေဂလိရာျပည့္ဓမၼသဘင္၊ ႏွစ္တစ္ရာ သာသနာလုပ္ငန္း။ စာ-၁၃-၁၄
(4) Robert G.Johnson, History of the American Baptist Chins Mission Vol. 1 . P. 58-66

TAPIDAW THU KHUASAK A THETNA LE TAPIDAW SUANA

Khamtung Zongam ah American Sangmangte ii vaihawmna taw Mission kum nga sung bang a kisep zawk 1904 (April) in, Kayin mi Thra Shwe Zan sia Pathian thuson tu le sangsya seam tu in Sizaang kual Khuasak khua hong theng hi. Thra Shwe Zan in sangsya a sep kawmin hanciam a, Pathian thuson taw zong thua hi. Ama ii nasepna te Pathian in thupha pia a, hai ngawlin Khuasak khua pan Tapidaw suak thu um mi om hi ci thu Thra Shwe Zan in Dr. East te nupa laithak hi. (1) Dr. East te nupa ii nga, Thra Shwe Zan ii Khuasak khua pan 25 July 1904 ni in a at laithak sia a nuai a bang ahi hi.
July 25,1904
Khuasak Village
Sir,
Your letter came to me and tell about the school which you spoke with Mr. Fowler. We little three here (meaning his family) were very glad. The time when we arrived here in Koset (Khuasak) till this time, we try as well as we can for preaching, so that one man name Paung Shwin (Pau Suan), he is among three chiefs which you had been seeing, he believes Jesus can save him from his sin into life. He gave up the bad things and come to us for worship God together every time with his wife and mother. He’s very earnest in preach to other. Some men spoke to him and made afraid, but he do not care what was the people said to him. As he knew more about Christ he preach more and more to other people. The time when you come to Khuasak he will (be) Baptist at once. As well as my master can come soon.
Now we little here glad every time to preach. We hope our master and mama and Thra San Win and his wife will glad with us in prayer. I can not write English well, if I can write you will glad more than this.
One man name’s Tum Hram (Thuam Hang); he is a chief among the three chiefs. Now he begin to believe Jesus. This night he come up to me for praying God. Dear master, please remember for Tum Harm (Thuam Hang) in your prayer. O my dear master if you arrive here this time, how you will be glad for Christ.
As to school, the people begin to build the school now. They got some post to the school place, in a few days I think school will finish… Sometime I wrote about to stop school until the school house finish, and you tell I must stop but I think my heart it is better to learn every day so that I have school in my house…
Remember Paung Shwin (Pau Suan) and his household in your prayer. As well as I can I try in write English. Please know what I mean as well as you can.
Hi a tung a Thra Shwe Zan ii Dr. East a thak lai sia tungtawn in Pu Pau Suan le a zi Pi Kham Ciang, Pu Thuam Hang le a zi Pi Dim Khua Cing te sia Khamtung Zongam ah Tapidaw a suak masa belte na hi uh hi
Your Obedient Servant
Shwe Zan (2)
__________________________________________________
(1) Ibid., P. 97-98
(2) Robert G.Johnson, History of the American Baptist Chins Mission Vol. 1 . Pp. 98-99

PU PAU SUAN TANGTHU LE A TAPIDAW SUANA


Pianna le Innkuan kizopzia (Family Tree)
Khuasak khua Nge Ngu khang, That Lang suanh, Kun Tong tuu, Khan Vum bawng pan Pu Do Thang (74-19) le Pi Vum Vung (140-21) te ii tapa Pu Pau Suan sia unau pa thum a phak sung pan a lian bel hi a, 1875 kum in Khuasak khua ah suak hi. Pu Pau Suan sia unau sung a lianbel ahi bangma in, innkuan sung bek hi ngawlin a nung ciang khua le tui sungah zongh lampui khat suak hi. A nu Pi Vum Vung sia Buanman khua, Vang Lok khang, Tua Nuam suanh, Kim Lai tuu, Khiap Thuam bawng panin Thuam Khup tanu ahi hi.
Pu Pau Suan sia tangval in zi nei thei tu hun a thet ciang a khua pui sung bek dom ngawl Khan Vum bawng sung tetek ahi Pu Zong Tuang ii tanu Pi Kham Ciang taw ki it hi. Pu Pau Suan le Pi Kham Ciang ii kinai dan sia Thuan Tak pan in en in hi leang, Thuan Tak sia Zo khang panin khang liatna hi a, Thuan Tak pan sim Pu Pau Suan le Pi Kham Ciang dong a nuai a bang ahi hi.(1)  Sizang sungah hi a nuai a Thuan Tak khang pan sim khang sawm le khang nii dong, phung sung khat, khua sung khat kiteen thei natu ngeina om ngawl hi.
Tangthu Nungsia (History Background)
Pu Pau Suan le Pi Kham Ciang te ii khan hun amate ki it hun ii a nungsia ah “Phungkhawm” ci in phung sung khat kiteenna om ngawl hi. Hi thu sia Sizang kual sung bup ah a kizui thu hi a, tangval khat zi dei in, zi nei nuam ahile ih phung sung, ih khua sung pan pui ngawlin phungdang bee dang, khuadang tuidang ah pai in zi kizong hi. Phungsung khat khuasung khat tetek kidei in naungil om, a om tha le, nau a sua ciang vawk sak in, tua lawmta te kiteang sak tuan peang ngawl hi. Hi bangin nau hingtang vawk sia Sizang kual ah hun khat lai in na om ngei hi. Tua ahikom Khuasak khua te ii nausen veu a vawkna mun sia tu ma in “Nauthaan” kina lai hi.
Hi hun lai in Sizangte in nu le pa khialna vawt tha in a piang lamlak ta, zawlta ta ci te zongh, nausen lai a hingtang in vawk hi. Tua bek dom ngawlin innkuan suak sa khat sung pan nau a neite a pha in piang ngawlin, khut samh peang samh le a mealhem in a piang le zong tua nausen a hingtang in vawk paih hi. Hi bangin Sizangte in nausen hing vawk tu sia ciiza ngawl takin seam ngei hi.
Phungkhawm kipatna le a innkuan thu Sizang sungah ngaknu tangval a ki it a om zong phungsung khat khua sung khat ahile kiteang ngei ngawl hi kale Khuasak khua pan Pau Suan le Kham Ciang te ki it mama a, kikhen zawk sawm ngawl ahikom Pau Suan in phungkhawm kipat thei natu thu ngaisun thei bul a, a nuai a bangin la khat zongh na phuak hi.
* Ka tung ciang a, khaimu laam vadial awng ee, phung taw tua khua na mu le hong hil in.
- Phung taw tua tu ngilthang va-al saan leang a, kil lam zawl a, sawmsial sai bang ban leang ee.
Kiteang tu hi ka le zong khua sung thiampite khat zongh phuisam tu in nga zo ngawl hi. A om ngei ngawl lai phung sung khat kiteen tu sia palsat in naseam ngam kuama om ngawl hi. Pau Suan in kiteen na taw kisai phui a sam sak tu, a taamphuat tu om ngawl thong ahi ciang ei le ei sep kul tu ci sia mu hi. Tasia ciang Pau Suan dui sungah pai in, Sanhkhia (thaang nam khat) taw vaicim thaang a sia le vakhu nupa le huhee nupa a kop veve in nga hi. Tua vakhu nupa le huhee nupa te a nungta in cia pui a, khoai in pha tak an vaak hi. 1 Oct.1900 ni in a it mama a lawmnu Kham Ciang ama mama in pui a, a inn ah ciapui in Sizang sungah a om ngei ngawl Phungkhawm hong pan hi. Hi bangin a zi tu a pui ni in phuisam tu thiampi nga zo ngawl ahikom a vakhu nupa le huhee nupa te la in, a bitha nuai ah paipui hi. Vakhu le huhee nupa kopte zu a phii zawkciang a nuai a bang, phuisam in taamphuat hi.
“Vakhu awng, huhee awng, no zongh unau kiteang a, simthing tung, zothing tung, taakthing tungah tanu toai, tapa toai thei a, ciidam thei, mulmaam thei na hi uh ciang, vakhu awng, huhee awng ko in no nung hong zui tu khu hi. No zongh ciidam mulmaam in simthing tung, zothing tung, taakthing tungah tapa tanu na toai kik tavun, na hin thiam tavun, na toai thiam tavun….”
A tung a bangin zu phii in, phuisam in, a taamphuat ngingeei zawkciang vakhu nupa le huhee nupa te dui sungah a leang kik tu in a inn pan tha hi.
Hi bangin Pu Pau Suan in Sizang sungah phungkhop pan a, Pi Kham Ciang taw kiteang in nupa suak hi. Hai ngawlin tapa khat nei a, a min Lian Zam ci in phuak hi. Pau Suan in phungkhop a pat ciang a u a nau, a khuapui, a tuipui in ngaimaw mama a, thasawm in a thi thei a bo thei natu bebek in hanciam uh hi. Tasia ciang Pu Pau Suan in ama te innkuan a hu tu, a hung tu in Tedim ah pai in Mangkaang kumpi na tuu hi.
Mangkaang kumpi in Pu Pau Suan sangah pang in kumpi thu taw thumaan thutak sangah a din pui tak ciang Pu Pau Suan te innkuan kuama in susia ngam ngawl hi. Tua hun pan kipan Sizang kual ah Phungkhawm theina thu hong piang suak hi.
Tapidaw thu a thetna le Tapidaw a suana
Pu Pau Suan te nupa sia pu pat ngei ngawl, pa pat ngei ngawl phungkhop a patna hangin kingaimaw tek mama a, u sung nau sung, zu sung sa sungah a u a nau, a khuapui a tuipui te in, “Pau Suan, suapui su zawl pa, uital taw kibang ni hi, nganhing taw kibang ni hi,” ci in khutzung taw sun ahizong, cilphii pausiatna te ahizong thuak nithi hi. Tua ahikom Pau Suan in Sizang ngeina sia ki itna om ngawl a, a phabel hi ngawl hi. Ki itna taw a kikop Pathian dei ngeina om tu hi. Hi bang ngeina sung bangba theng thei tu ziam? Bangbang in hi Sizang ngeina sia a maan a pha suak thei tu ziam? ci in ngaisun thei bul hi. Hi bangin u le nau, lawm le ngual, khua le tui ii ngaimawkna, pau sia kamsia, cilphuan zungkawna te a thuak nithi hun sungin, sangsya seam tu le Tapidaw ngupna thu hil tu in Thra Shwe Zan Khuasak khua theng hi. Thra Shwe Zan in sangsya sep le Lungdamna Ngupna thuson thua in Khuasak ah om a, a ma ii Ngupna thu a sonna tungtawn in Pu Pau Suan le Pi Kham Ciang te nupa 10 July 1904 ni in Tapidaw na suak hi.
Pu Pau Suan in Sizang sungah phungkhawm masa a hina le Khamtung Zongam pan Jesu a um masa phitbel, Tapidaw a suak masa bel a hina, khua le tui, u le nau ii vawtsiatna, ngaimawkna a thuaknate hangin a nuai a bangin la na phuak hi.
1. Phung taw tua tu Zaangsi lai a, pupa ngam bang tang sa’ng nge. Vaimang taw tongdam ciam ing nge, Zaangsi tuanglam tam sak nge.
2.
(a) Sen a pupa sang le lal taw Zaangsi thimkhua zing sak ze,
(b) Khan a maa bang ka pat ciang a, khua van nuai a taang nam maw.
3.
(a) Kil bang khan a len ngual lai pan Vai tong ciantel masa nge.
(b) Pupa thei lo Zanglun Thianmang kiak maw tuanglam sial ing nge.
4.
(a) Thianmang tongdam za ii lai pan a sang masa kei hi nge
(b) Lei bang hong leal hau ka ngual te’n sai bang hong sawm thiam sa’ng nge.
5.
(a) Pupa puak lel zinleang zatam khan a sum bang nial ing nge.
(b) Hong leal lo aw hau ka ngual awng thang vuisi bang theau sak nge.
A zi le a tate
Sizang sungah a om ngei ngawl het lai phungkhawm a pan phit le Tapidaw a suak masa ahi, Pau Suan le Kham Ciang te ii a nei a tate a nuai a bang ahi hi.
1. Mr. Lian Zam
2. Mr. Thang Khua Kam
3. Ms. Vung Khua Cing
4. Mr. Tuang Khua Hau
5. Mr. Vai Khua Thang
A tunga bang in hin le toai tapa ta nu a nei na sung pan a nungta Rev Lian Zam le Pa Vai Khua Thang te unau sia 23 Nov. 1926 ni in zi nei khawm sak hi. Rev Lian Zam ii zi sia Vang Lok khang, Thuklai suan, Suum Niang tuu, Len Teng bawng panin Pa Thuam Ngin le Nu Cing Zam te ii tanu lianbel, Nu Thang Khua Cing ahi hi. Pa Vai Khua Thang ii zi sia Nge Ngu khang, That Lang tuu, Khum Thang bee, Bonuai bawng pan Pu Lun Son le Pi Huai Hau te ii tanu Nu Dim Lian ahi hi. Hi bangin Pu Pau Suan te nupa in a tate atu mopui in zi nei sak a, tuu zongh nei hi. Tua zawk 20 June1939 ni in a zi Pi Kham Ciang in leitung nusia in tawntung Pa kung zot san hi. Ama mai ah a zi in a nusiat ciang Pu Pau Suan in a nuai a bangin la taw na ciamtee hi.
* Maa bang patpui sen ka ngualkoai thal bang khom la thong ing nge.
- Von min lawpui koaimang awng nge, tuum bang huaipui nuam ing nge.
Pu Pau Suan a zipi Pi Kham Ciang in a nusiat zawk hun khat ciang Pi Son Khua Dim taw kiteang kik uh hi. Pi Son Khua Dim sia Vang Lok khang, Liim Khai suan, Seal Mang tuu, Mang Tawn bawng pan ahi hi. A zi kik Pi Son Khua Dim taw in tapa Vum Za Lian nei hi.
__________________________________________________
(1) K.A. Khup Za Thang, Genealogy of The Zo (Chin) Race of Burma Pp. 71 & 74

PU THUAM HANG TANGTHU LE A TAPIDAW SUANA

PU THUAM HANG TANGTHU LE A TAPIDAW SUANA

Pianna le Innkuan thu
Khuasak khua Nge Ngu khang, That Lang suan, Tong Seal tuu, Pu Hang Suang le Pi Hau Cing te ii tapa hi a unau pa li a phakna sung panin a lian bel ahi hi. A nu Pi Hau Cing sia Buanman Tua Nuam suan, Kim Lai tuu, Mang Thuam bawng pan Pu Thuam Hau ii tanu lianbel ahi hi. Pu Thuam Hang ii a suapui a naute sia Pu Huat Kam, Pu Thuam Kam le Naib Commandant Pau Cin te ahi hi. Pu Thuam Hang sia a unau sungah a lianbel a hina taw kizui in innkuan sung bek hi ngawlin khua le tui atu zong lampui vaihawm upa khat ahi hi. A zi Pi Dim Khua Cing sia Thuklai khua Vang Lok khang, Suum Niang tuu, Tun Ngo bawng panin Pu Thuk Kham ii tanu hi a, Rev. Za Khup ii a suapui, Ambassador Dr. Vum Khua Hau ii a ni ahi hi.
Tangthu nungsia
Hi hun lai in Sizang sungah biakna upna bulpi sia Lawki ngeina ahi hi. Cii nat lu nat ciang zatui taw bawl thei tu hi, hi ngawl ci te ngaisun masa ngawlin doai ii mat, doai ii vawtsiat ci in ngaisut papaih hun ahi hi. Mihingte cii a na sak thei inn doai, ngam doai ci in doai tam mama om sak a, tua doaite biak ciangin ak, vok, keal a kipan nganhing lian khui, sial dong kul sak thei hi. Nganhing no khat taw bia a, doai seam in doaite a lung a kim zo bua ahile a lianzaw taw biak zawk tu hanciam uh hi. A tuan in cii nat ciang le kaam pai ngawl, maa pai ngawl ciangin khanglui upna taw sa ngo in doai seam nuam uh hi.
Tapidaw suana
Khuasak khua ah sang sya seam tu le Pathian thuson tu in Kayin minam ahi Thra Shwe Zan hong theng hi. Tua hun in Pu Thuam Hang ii tapa Suang Khua Kam sia a ciina in bawl thei tatuam taw in kibawl a, dam zo ngawl hi. Lawki ngeina le upna taw kizui in sa ngo in doai seam hi kale dam peang ngawl hi. A khakbel ciang thiampite in sial khat taw bawl le te dam tu hi ci hi. Ahizong Pu Thuam Hang in tua hun laitak in sial nei ngawl ahikom doaite a theamna in sial kaih natu ci in savun khauhual khat tuikuang sungah dia hi. Tua hun sung Thra Shwe Zan, Pu Thuam Hang inn ah haw a, tuikuang sungah a dia savun khau sia mu hi. Tasia ciang Thra Shwe Zan in “Hi sung a savun khau tui na dia sia bang na hi natu ziam?” ci in dongh hi. Pu Thuam Hang in ‘Ka tapa a dam thei ngawl sia ka bawl natu sial nei ngawl ka hikom, sial kaih natu ci a doaite ka theamna hi” ci in zo kik hi. Thra Shwe Zan in Pu Thuam Hang awng na thin ngim sak heak in. Keima ka Pathian tungah thu hong nget sak leng dam tu hi ci a, thu a nget sak na tungtawn in a tapa Suang Khua Kam a ciidam kik hi. Tua ahikom Pu Thuam Hang te nupa in Pathian thu um a, Tapidaw suak uh hi.
A zi le a tate
Pu Thuam Hang in Pi Dim Khua Cing taw tapa tanu a nuai a bangin nei uh hi.
1. Ms. Cing Mang
2. Mr. Suang Khua Kam
3. Mr. Kham Za Cin
4. Ms. Mang Za Cing
5. Ms. Khan Huai
6. Rev. Mang Khua Pau
A tanu Mang Za Cing sia Zomi sung pan numei sangsya seam masa bel ahi hi. (1)
A zi Pi Dim Khua Cing in 31 May 1945 ni dong leitung ah nuntak pui hi.
__________________________________________________
(1) Robert G.Johnson, History of the American Baptist Chins Mission Vol. 2 . P. 1006

KI UK NA

(i) Ngam ki ukzia
Hi hun lai in ngam (Union) khat, Kumpi (State or Goverment) khat ii nuai ah a ki om hi ngawl a, ih teenna khua le ih teenna mun tetek ah hausa ahibale ukpite in uk hi. Tua hausa ahibale ukpite in khua le tui atu a thupi belin a nasep sia ngal le sa taw kisai in kivaukhaam na ahi hi. Hi hun lai in ngal le sa ma a kilau bel ahikom upmawk ngawl laitak ngal khat sa khat hong thengin ahile a tungnung zaw pan dokikna, nalhkikna nei thei natu in mun saangna veu teal in khua kisat hi. Ngal le sa ban ah hausate ii nasep khat sia thukhen nasep ahi hi. Hausa ukpi khat in a khua sung, ama ukna huam sungah khat le khat dik kisa ngawlin kihau in thu nawngkai a om ciang hausate a kiko le thu khen sak hi. Tua ahikom hausa ukpi khat in ngal le sa ah ahizong, thukhenna ah ahizong a kikup pui tu in hausa upa pawl koi a, tua upate taw vaihawm khawm in khua le tui na uk hi. Hausa seam khat sia nei le lamh kicing in, ngal le sa ah thahat in, khua nii khua thum sangin a tamzaw a uk zo le ukpi kici ahi hi. Tua hi a ukpite atu in, a ukna ngam sung, a ukna huam sung a omte in inn saliang, ngam saliang le an shia cite puak kinken hi. Ahihang hi hun lai in ukpi khat le khat, hausa khat le khat shia a kaidan kibang ngawl hi. Amate tek ii dei bang le a khua mite ii hi zawk za taw kizui in mun khat le mun khat kilamdang hi. Hi hausa nasep, ukpi nasep sia a ta, a tuute in kiluasuh sak ahikom ukpi nam, hausa nam ci in hong piang hong om hi.
(ii) Thulet le zui tu thu
Hi hun lai in a zo zaw le tungnun a tuu zo zaw po ngualzo hi a, a uk nam suak thei hi kale zui tu thulet ma na om sak hi. A thupi tuan in a kison thulet pawlkhatte en leang, “Tualthat ngawl tu”, “Ngual zi ngual ta taw khial ngawl tu”, “Meisan toai ngawl tu”, “Ngual neisa dungawk ngawl tu”, “Nguta ngawl tu” cite ahi hi. Tualthat ci ciang bee sung, phung sung, khua sung, tui sung khat kithat ci sia bek hi ngawlin ngalte eima sung hong tum nuam ahi le “Suutpom” in hong tum khat eima kungah sila kaai tu in hong
tuu hong pai khat, innmai tuikuang tui hong neak sak man po le zong kithat nawn ngawl hi. “Suutpom” ci ciang kilemna a vawt nuam khuate in taangzu khon in sa ngo a, sangil tat sak in khua le tui atu nuntakna pia in thuson tu in a pai ngam tu, a pai nuam tu Tual ah kidongh hi. “Kei pai tong” ci in a kipia pa sia sathin,salung le zu lim bel taw vaak in, thiampi pa in thupha pia a, phuisamna a nei sak zawkciang kilemna a vawt pui nop khuate kungah pai hi. A tum nopna khua hausa pa inn a thet maa in a ngalte in a thalup ngawl natu hanciam in kikeam hi. A tum nopna khua hausa pa inn a thet ciang, a kong kuangtui ne masa thei hi. Kong kuangtui neak thei mun a om bale a inn sungah tum in suutpi pom a, “Suutpom hong theng khi zei” ci hi. Suutpi a pom thei bale zong a hausa pa peang pom thei hi. Hi bangin suutpom hong theng le that thei ngawlin hong paina, kilemna vawt nopna thu kison pui hi. Suutpom hong paite ih that le tualthat suakin innmong thei ci in upna kinei hi. Meisan toai ci ciang tual sungah ngual inn, ngual lo, ngual ngam a haal sakte ci nopna hi a, tualthat taw a kibangma in a thu ki nasia sak hi. Tua hi a, khangluite in ‘Tualthat le meisan toai inn mong thei” ci in paunak na om sak hi.
(iii) Thukhenna le liausum
Ukpi hausate in a ngam sung, a khua sungah thu nei om in thukhen tu in a kiko le a maw a tang zong in thusit a, thu khen hi. Tua hun lai in thusit man le thu lelhte ii liau sum tu sia sumtang in om ngawl lai ahikom a nuai a bangin zu le sa taw ciangtan hi.
1. Zu
2. Vok
3 Keal
4. Khui
5. Loai
6. Sialpui
Zu ci ciang phealbiing sungah a kiheang tawp thei paih tu Zozu hi a, a nobel tua ni thusit thuson teng le thu neite teng ii a neak tek thei tu ahi hi. Vok ci ciang tuk thum ngual hi hamtang tu hi. Keal, khui, loai, sial cite sia ta a nei thei sa hi tu hi. A minthang liausumte sia loai liat, loai li, sialpui cite ahi hi. A niambel liausum sia zu le sa hi a zu phealbiing khat luup in vok (a) keal khat ngo in ne khawm tek hi. Zu le sa sia hausa zum ah thusit, thukhen na a om le thuson ni in a thapaai theampo ii sunsia kinei hi. Tua hi a, hausa zum ah thu ih son nuam a, hausate in thu ih khen sak nuam le a nobel in zu le sa piak maksak kul paih hi. Thukhen ciang liau sum a tambel sia loai liat hi a, nupa kipalngulte, tualthatte le meisan toaite a tambel liausum sia ciangtan in kiliau sak thei hi. Thusitna ah liau piak thei natu dong thu a kison thei ngawl, a kikhenthiang thei ngawl pawlkhatte “Tuisia ne”, “Suangpet”, “Tuituak” ci bang taw khensat uh hi.

NUNTAK KHANTONA (Economic)

Hi hun lai in Sizangte ii hauna sia sum le paaite taw kison thei ngawl a, mihing khat ii a hauna sia sial bangza nei, loai bangza nei, khui bangza nei, zam, daak, thau,…. bangza nei, khi bangza nei, innteang bangza nei cite taw kiciangtan hi. Khantona ci hang tu hun ngual ii a vuum a saal in nei natu na a kiseam hi ngawl a, nuntak khom natu in na a kiseam ahi hi. Nuntak natu zongin nasepna ah Pasalte ii a nasep pi sia ngal sim le sa vai hi a, numeite ii nasep pi sia lo thaw thing puak, inn nasep ahi hi. Tua hi a Sizangte ii pauzang seena sungah “Ngal sim le sa vai sia Pasalte nasep hi a, lothaw thingpuak sia numeite le innteangte nasep hi” ci hi.

A masa hun khat lai in sa vai sa mat bek taw kivaak in nuntak thei hun na om a, ahizong hun khat ciang hi zo bup ngawlin lo thaw le ngan khoai nasep zongh seam to hi le kilawm hi. Lo thaw sia mual tung lothaw hi a, eima neak khop nga zawk natu a kihanciam ahi hi. Nganhing khoai zongh innkuan ii zaw khop tu in a kikhoai ahi hi. Hi hun in Sizangte ii Lothaw anciinte en leang thing nga thing kung ci bang kum tam a kikhom tu neak thei kungte kiciing ngawl a, kum khat sungin a tung papaih thaw ante veu na ciing tek zaw ci sia kingaisun thei hi.

Khut thiamna taw kisai nasep sia hi hunin thau, tei, naam, hei cite kizangh zo ahikom thik seak thei om zo tu hi ci sia kingaisun thei hi. Naam taw nguasat in naang leam in law, ciang, bawm, lang, . . . cite sa thei in vawt thei hi. Naam le heite zangh in inn sung zak tu thing pakan, thing salung, thing hai, butei, . . . ci vanhzak tatuam zongh na vawt thei hi. Hi hun nuntak khanto zia ih et ciang sum, dangkaa zangh in vanh lei vanh zuak cite om ngawl lai a, vanh zuak vanh lei nop ciang a vanh tetek kitheak hi. Tua hi a, hi hun in Sizangte nuntak khantozia sia niam mama lai ci thu cian takin kingaisun thei hi.

BIAKNA LE UPNA (Religion)

Sizang pupate in ciidam khansau na, vulh le khoai hauna, tanu tapa hong pia thei a vaanglian hong siam thei khat om ci in um uh hi. Tua in a pha bebek a vawt Pathian hi ci in um uh hi. Ahizong tu hun Pathian muan bang up bangin pom thei ngawl hi. Banghangziam cile Pathian a langpan doaite om a, tua doaite in cii hong na sak thei, hong vawt sia thei ci in zongh um ahikom doai zongh na kiita si hi. Pathian ii a pha in a siam tu a thangai za in, a lang khat ah doaite ii vawtsiat tu lau ahikom Pathian a biak tu sangin doaite a biakna tamzaw na vawt hi. Natna satna khat a nei ciang ahizong, mang sia mang kha khat a mat ciang ahizong, thiampite sam in phuisam sak a, thusuak tungtawn in biakpiakna nei uh hi. Ih pu ih pate in doaite sia dui sung, ngam sung, mual tung, lui sung, ngun sung, thing tung, lo sung, inn sung, . . . ci bang munte ah om hi ci in um uh a, a omna mun le a ngau handan, a ngau han hun taw kizui in a kibia doaite min nei sak uh hi. Sizangte ii Ciimnuai Sizang khua ah a teen hun pan kipan Tuiphum Tapidaw thu hong thet kilaklaw sung a kibia doaite ii min a nuai a bang ahi hi.
1. Tual biak
2. Sial doai
3. Ngaupi
4. Ngauku taang
5. Ngauku tuam
6. Ngau tangh (Ngal sung thite)
7. Ngau ngaa
8. Innsia
9. Innmai
10. Innciingh
11. Pangteap
12. Ngamsaangpi
13. Ngamsaang lianzaw
14. Ngamsaang nozaw
15. Ngamza tang
16. Ngamkau
17. Doaipi
18. Doai nungzui (Meitanh)
19. Doaisia
20. Satham
21. Tanhhaak
22. Nukkapi
23. Nukkano
24. Doailak
25. Thingnuai dailak
26. Lotual dailak
27. Zaang dailak
28. Losia
29. Lohuai
30. Tuknawm
31. Lingdo
32. Ai ngaw
33. Eakhuam
34. Uithiang aa
35. Uiin le akno saan
36. Khua amh
37. Khua buak
38. Zaangsial kai
39. Khangthaak
40. Sumkhang
41. Thingpi ngau
42. Zuang ngau
43. Kalzaang doai
44. Ciam doai
45. Ngun doai
46. Thingkol
47. Kaamlaak
48. Siam sangaw
49. Bumlee
50. Salai aa
51. Innmun ngamkhen
52. Samsan chilui
53. Khui aa
54. Keal aa
55. Tuilu
Sizang mite in Pathian om hi ci a heak teei hang, a tung a son sa bangma in doai veu a biakna tamzaw hi. Mun khakhat ah doai hawlkeak in doai a nawkeakna mun zongh om ahi teei hang biakna theampo sia doai taw kisai zaw ahikom doai biate ci in hong kiteptee sak zaw hi.
Sizang mite in mihingte in thaa nei hi ci in um hi. Mihingte ii thaa sia mihingte ii pumpi sungah om a, pumpi sung pan thaa pusuak in a vak le mihingte a ciina in, pumpi le thaa a kikhen thiang le mihingte thi hi ci in um uh hi. Tua ahikom hi bang doai ngilote a dem tu sangin pawlpui in theambawl leang pha zaw tu ci ngaisutna taw doai na bia ci tu ahi hi.
Tua ban ah Sizangte in mihing khat a thi ciang a ngal matte, a sa matte le a lamtakte sila in nei a, vantung ngam ah kengin tumpui hi ci in upna nei uh hi. Lamtak ci ciang mithi vui ni a, mithi thantan natu sa kingote ahi hi. Sizang mite in hi bangin upna nei ahikom ngal mat, sa mat tu na hanciam a, thi ciang zong lamtak tam a nei zo tu kidem bel in nei hi. Mihing khat ngal in a thi le ngal sila, sa in petlum doai in petlum in a thi le sa sila doai sila suak hi ci in um a, tabang in a thite phutuana nei zawkciang suaktakik pheang hi ci in upna nei hi. Phutua ahibale thiphutua ci ciang a thi sia ii a thaa suaktak natu sa manin ahibale ngal that in tua salu (a) ngallu sia aih in ngualzaw poai vawtna nei cina ahi hi. Tua hi a baangkua khat sungah a thi a bo, a om ciang thi phutua zawk natu kihanciam hamtang hi. Hi bangin upna kinei ahikom Sizangte in Pathian biak tu sangin sa aih, ngal aih tu a thupi zaw in na ngaisun hi. Tua hi a, hi hun in Sizangte ii ngeina sia upna, biakna taw kihel in kingamta, kizangh ci tu ahi hi.
Hi Sizangte ii biakna le upna taw kisai doai biakte sungah Thingpi Ngau le Zuang ngau pianna sia tangthu sungah a kithupi ngaisut khat ahikom a cingin kisuak sak hi.

LAP (Folk dance)

(i) Lap ngui
Sizang ngeina sung lap a thupi bel le a bulpi sia lapngui hi a, khat ii khut khat in kileen (ahibale) khat ii liangko khat in leen (ahibale) khat le khat kikoai ngikngeak in kilaam hi. Hi bang lap ciang kal khat suan sim peang ngawm in lap le kal nii suan ciang peangngawm a lap ci in lapdan kikhen in na om sak hi. Hi lapna sungah pa, numei, khanghaam, patang, ngaknu, tangval kidoidanna om ngawlin kilaam tek thei hi.
La kiphuakte sung pan a tamzaw hi lap laam kawm in kisa thei hi. Sial la sak ciang ahile kal nii suan sim in lei 2 vei tuanh in kilaam hi. Tua ngawl lap taw kisai a nuai a bang in lap dan, lapnam pawlkhat om hi.
(ii) Palap (Men’s Dance)
Pasalte a ngui in pa lap la zeksa sa in a lap zawkciang, daak (daakbu) tumte in a la sak taw kisai daak aw sia hong tum a, a laam dang teng ding kawmin la a sak laitak, khuang tum pa, sialkii tum pa le teitoai pate thum palap ngeina kalsuan dan a om bangin lapna ahi hi. Hi lapna sungah numeite a laam in kihel thei ngawl a, pasal a laamte nung pan in a honin zui thei bek hi. Hi lap sia Sizang ngeina sa aih, ngal aih ciang le mithi vui ciangin kilaam hi.
(iii) Tawn ( Man’s Single Dance)
Daak tumte in Tawndaak kici daak aw sia a tum laitak pasal khat ama nguakin tawnin, diangin lapna ahi hi. Hi lap sia mithi vui a om ciang, mithi zan ha ni zan in, pasalte khat zawk khat kilaih in laam hi.
(iv) Thei lap
Pumthei “Thaluan” aw sia tum kawm in, thei tum taw kisi in, maipai tuak, nungkin tuakin lap ahi hi. Samang aih om ciang hi lap kilaam hi. Hi lapna sungah numei le pa kihel in laam thei hi.

TUMNGING

TUMNGING

(i) Khuang:
lap lap ciangin lampuipa in khau taw kua in khut taw beangin kitum hi. Khuangtum pa ii khuang beh zui in lasa in, kilaam a, tawp tu hun sia khuangtum pa thu ahi hi. Mopoai ciang ngawl buang lasakna papo ah khuang kitum thei hi.
(ii) Sialkii:
La sak ciang le lap ciang, khat in sialkii sia toai in ciang taw satin, khuang beating taw kisi in kitum hi. Tua hi a, ngeina lasakna le lapna ah khuang le sialkii sia a thupi bel in a kikoi ahi hi.
(iii) Daaktal:
Khuang le sialkii in beating khat a tum sung Daaktal na beat 2 satin la sak timing zui hi. Ngal aih ciang le sa aih ciangin daaktal kitum hi.
(iv) Zam:
Khuang le sialkii ii beat 2 a tum sungin zam na beat khat tum in lasak timing zui hi. Ngal aih sa aih ciang ahizong mithi om ciang ahizong, zu luupna lasakna munte ah kitum thei hi.
(v) Daakbu:
Daakbu ci ciang daaktal bangin a bawk om ngawl a, a pui, a lai, a no ci in thum pha hi. A pui aw “Doh”, a lai aw “Ray”, a no aw “Mi”, hi a, mihing thum in tum kul hi. A la sak taw kizui in daaktum a aw paidan a tatuam ki om sak hi. A nuai ah la nii le daak tumdan daak aw example in kilak hi.
Example 1
Hang ii suan paw hang leau leau, tong ii suan paw tong leau leau.
Hang ii suan le tong suan paw, khuathang sia bang peal maw ee.
A daak aw:
| r . d :r . d /d . r :d . m| r . d :r . d /m
| : /m : | . m: /
| r . d :r . d /d . r :d . m| r . d :r . d /m
| . m : /m : | . m : . /
(vi) Pum thei:
Pum thei ci ciang ngualawng note a lang a mit om in kisaitan a, kam taw mutin a kitum ahi hi. A pui, a lai, a no ci in thum om a, “Doh”, “Ray”, “Mi” ci in aw thum kinei sak hi. Sa aih ciangin pum thei kitum a,
“Thei lap” kilaam hi. Sa mang aih ciang “Thaluan” in kitum a, a aw a nuai a bang ahi hi.
Thei aw (Thaluan):
|d . d : r . d /r . d : m
|m . m : . m / . :
Samang aih ciang pumthei uk zaza vawt in kitum thei hi.
Sano ciang, aw khat thei khat tek bek vawtin kitum a, a aw a nuai a bang ahi hi.
Thei aw (Sano):
|d . r :d . r /d . d :r . d |m :
(vii) Sialkii thei
Sialkii thei ciciang loaikii tung ah lemle thua in tumthei tu a kivawt Music Intrument khat ahi hi. A pui, a zo, ahual le a khel ci-in om a, “Doh”, “Ray”, “Mi”, “Soh” ci-in aw li kinei sak hi. Sialkii thei sia Khuei Sam poai ciang le khuei aih a om ciang kitum hi. Sialkii thei tum ciang a aw pai dan a nuai a bang ahi hi.
d :r |d :r |s :m |m
. |d :r |d :r |s :m |m

SANGAW SASEMDAN

Sizang khang masate in ngeina (culture) tam ma na nei uh a, ih omna ih teenna mun tatuam tek a hina, ih upna le ih biaknate hangin ih ngeina tatuamte a kimelsia, a kihe nawn ngawl le tu hun paizia taw a kituiton nawn ngawl, a kizangh thei nawn ngawl pawlkhat a om bangma, a heakhuai, a teptee huai, a zakhuai le a kepcing huai ih ngeina pha tam mama te in minam kician khat ih hina hong lak hi. 

 Ei Zomite sia nopna, daana hunte ah sangaw zulup le sahawmte a zeksa sak mama minam ih hi hi. Sahawm satan nga tu thangaina taw panmun la in a kiseam hizaw ngawlin, panmun tatuam (sabal, tanu..etc.) zui in panmun la a, sepna tungtawn in sa kihawm, sa kitan hi pheang hi. Khang masa te in a thupi ngaisut mama ngeina (panmun le satan) ahi hi. Khua khat le khua khat ahizong kampau zui ahizong sasem, sahawm ziate kibang meal ngawl hi. Tu hun ciang nuntak khuasakzia le omna teenna zui in sa ngo zo vapeak, sa hawm zo vapeak tu sia kikhaat mama zo hi. Sangaw, sahawm le pupa ngeina te zui in panmun tatuamte lak kul bo, kihe nawn bo, ih cial lel ba tu ziam? ih ci nop hun zong om thei maw ngawl tu hi. Cial natu mun le a hun om a, ngeina zui ih sep tu mun zongh om tu ahikom ih khentel thei tu thupi mama hi.

 Sizang ngeina sasemzia le sahawmzia te thupi laakin a he nuam, a zui a zangh nuam te atu kuama kuailaw kul ngawlin ih heak tek paih natu le Sizang pupate khang pan a zeksa ih ngaisut mama ngeina khat ih kepcing thei tek natu deina taw kaikhawm in kong at hi.

Sa minlawna
(a) Meipum – Loai, Sial, Khui
(b) Lopet – Keal, Tuu
(c) Eakkha thai ngawl – Vok, Ui (sangual no)

Sangawng tanzia nam nii
1. Pu te sangawng puak tu ahile tel 3 do in kitan hi. (A ngawngbul sang neak tel 3 ciang huam in tan tu: Pute hamphat tu ci nopna hi. ) Ngamsa ngawng ahile tel 2 do in kitan hi.
2. Pute sangawng ih puak ba tu le ngal ngawng tan (uk bang po) in kitan lel hi.
Heak tu: (A tel tona ih hawm ciang Pute sangawng puakna ah tel 10 pha lai bek a, sangawng puak ngawlna munte ah tel 13 pha hi.)

Sanam vawtzia
Nam 15 he in sanam kivawt hi.
1. A pheisa (a taak) bak khat
2. A telngu tawn khat
3. A tel tona tel nii do khat
4. A thin bek khat
5. A tuap bek khat
6. A lung bek khat
7. A zel bek khat
8. A nauta bek khat
9. Angilpi (sakhau ngawngvom) bek -1
10. Angilpi (a maizam) bek khat
11. Angilpi (a pawlten) bek khat
12. A neal (a ngoailee) bek khat
13. A thupneal bek khat
14. A ngilkha tawm
15. A chilim kawn khat (or) a ngilzang tawm….

Heak tu: Mopuina ah sanam nam 3 kivawt
(a) Sabaal te namkhat
(b) Mopuite ciapui tu nam khat
(c) Innteakte sanung kheet tu nam khat Mopuina ngawl te ah nam nii kivawt a,
(a) Sabaalte nam khat
(b) Innteakte sanung kheet nam khat

Sa hawmziate
Sabaal sa
(a) Sizang pupa ngeina ah sabaalte sia daana hun ciang bek in kizangh hi. Innteak taangin sungcing hong sep sak, sa le an hong huan sak te sabaal kici hi. Thandal nitak dong panmun la hi. (Nopna munte ah tanute bek kidiang sak hi.) Sabaal sa in saliang khat le sanam khat kipia hi.

Heak tu: Sawngngau sa in a liang kipia ahikom sawngngau tamna bangkuate ah sa zeak a kicing bale sabaal sa in saliang kipia ngawlin sanam a limci thethei (a boai thethei) in kivawt sak a kipia hi. Ahitazong ahi thei lai teng piak zawk natu kivaihawm sak naksal zaw hi.
(b) Lamtak kawsa kingona ah sangote in amate sabaalte kengin sabaal kidiang sak hi. (Sabaal sa a cingin kipia paih hi.) A keng bua a, innteak sabaal a diang sak le a nam khat bek innteak sabaalte kipia hi.

Tanu le tanusa
Innteak baangkua pan le ih phung, ih bawng sung pan mothaak sate (ih pi, ih ni, ih suapui numeite le ih tanu te) TA NU kici hi. Nopna daana hunte ah sep tu, vawt tu a om babang TANU te in panmun la in hong sep sak hi.
Tanu te dawl thum in kikhen hi. (Tanu kungpi / tanu bulpi, tanu kung, tanu dawn) Tanu sa zongh nam thum om hi. Sakha, vaak tona le a tel tona hi.

a.Tanu kungpi (Tanu bulpi): Innteak baangkua pan numei mothaak sa a khanghaam bel sia Tanu kungpi/ tanu bulpi kici a, a haambel pan a dadawl in SAKHA kihawm sak hi. (A khanghaam bel sia bek zongh a kha bup kipia thei hi.) Sa a kicing le va-ak tona (or) a tel tona zongh taw kipia thua thei hi.

b.Tanu kung: Innteak baangkua pan tanu kungpi zomte tanu kung ki ci a, va-ak tona kipia hi. A kicing zo bale a tel tona kipia thei hi.

c.Tanu dawn: Ih phung, ih bawng sung pan mothaak sa te (innteakpi tanu ahi ngawlte) tanu dawn kici a, a tel tona kipia hi. (A kicing zo ba tha le a zaang tona kizangh thei hi.) Heak tu: Tanu te tanu ban ah sa a kicing le sa popna in a chilim sai no khat tek taw zong kipia thua thei hi.

Sawngngausa
Sawngngau ih ci te….ih pi, ih nu , ih zi, ih mote ii nungsangte (ih pu ii zi, ih pa ii zi, eima zi, ih tapate ii zi, ih mote ii a nungsangte) sawngngau kici a, a tomin “PUTE” cina zongh ahi hi. Sawng ngau dawl thum in kikhen hi.
Ngaupi – ih pi nungsangte
Ngaupidom – ih nu nungsangte
Ngauzeen – ih zi le ih mote ii nungsangte
Ih baangkua pan Ngaupi, Ngaudom, Ngau zeen bangza pha ci tungtawn in sa kitan, kihawm sak hi.

Ngaupi: Ngaupi sia sangawng kipia hi. Lamtak sangaw na ah a liangtaak (A nahuu: a liang sungtaak) khat taw kipia khawm thei hi.)

Heak tu: Sangawng saangte in sangawng puak a paite anvaak hi. Sangawng piate mun ah sathiang khat ngo naksal hi. (Tu hun ciang sathiang ngaw taangin sum a kilawm khom khat kipia in a kiman zongh om hi.)
Sa kingaw sa hawmzia
(a) Pasal sa kingawna ah a liang khat le sanam khat kipia a…
(b) Numei sa kingawna ah a liang khat kipia hi.
Heak tu: Salu a kipia le thuk kik tu deina ahikom sangawte in a lu pia nuam ngawl zaw a, sangaw saangte in a lu ngen naksal zaw hi. (Thuk kik heak in, thukkik tu khi hi.. ci thu salu in thukhen sak hi.)
Pasal sa kingawna ah a liang khat le sanam khat ban-ah a phei khat zongh pia thua thei hi. A kithukkik ciang zongh a saan sa bangma pia kik hi.

Bee sa
Nopna, daana munte ah bee sa a kihawm ciang, bee bulte sa zaangpi, bee kaangte sazaang kaa kipia hi.

Sanung (Sa Kheet)
Nopna daanate ah sanung (innteak sakheet) ci in a nuai a teng kikoi hi.
a. A lu le a peang teng
b. Sanam namkhat
c. A khaal
d. A meicii

Heak tu: Sanungte sia innmai sane khawm (unau pata) teng in a zingciang kine khawm kik hi. Neakkhop thei tek hun le mun lem a om ngawl hun ah a kilawm bangin kihawm hi.
Mopoai akngawtan sanung ahile a monu in sanung sung pan a kilawm bang ciapui in kikeng sak thei hi. (A zeksa hi tuan ngawl)
Sanung ciapui kikte zeakna Mopuina ah mopuite saliang khat le sanam namkhat a kipuasak / a kicia sak sia sanung ciapui kik kici hi.
Saliang sia mopuite (mo pazangte) kihawm sak a, sanam teng innteakte (mo late) atu ahi hi.

Heak tu: Motha te in saliang le sanam hong pia (hong cia pui sak) le akngawtan a vawt zote in saliang khat le sanam nam khat ma taw thuk kik hi. Khual khuala pan a kipuite vanpuak hak a sa uh le kitheak paih thei hi. (Mothate piak tu a lian g le sanam sia mopui te in nusiat paih a, akngawtan sa pan a liang le sanam khat a puak kik tu sia zongh puak nawn ngawl paih hi.)

Zubeal liau (Inn simna)
Nopna munah sasiim tu ih sapte le daana mun ah heneam in hong uap, hong topui (hong ngaal) te a kipia, a kihawm sate sia zubeal liau (inn simna) kici hi. Zubeal liau (inn simna) in samal san (a tak bek khat) zungnii cia khawng le sa a kicing le a ngilpi bekno khat le a chilim saino khat taw kipia hi. Mopuina ahile mopui pasalte (mopa zangte) kihawm sak hi.

(Sizang pupa ngeina sasem, sa hawm zia a bulpi te a tung a bang teng hi a, minam khat ih hi hang khua khat le khua khat ih tepteena, ih sem ih hawmna, ih zeakna kibang kim siat ngawl thei hi. A kicing ngawl le a maan ngawlna zong om thei lai tu hi. Ih hel makngil zongh om thei lai tu ahiman tabang mun a om le tel thiam tek tawng.)