KAWLPI

###

THUKLAI KHUA

###

BUANMAN BIAKINN

Buanman Khua Tuiphum Biakinn hon lai photo hi,Biakinn mai hi.

LOPHEI KHUA

###

LIMKHAI KHUA

###

ENTRANCE TO SIALLUM FORT

Siallum kidona kulh,a mai pan tum na hi.

A Mai Pan Tum Na

Ngal kido na, a mai ah khansuang hi.

THOMS OF SIALLUM FORT

Siallum ngal kodo lai a thi te than le ngal ki kap na hi.

KULH A SUNG HI

Ngal do na mun hi in ngal do zo tu te hi sung ah om ci hi.

THOMS OF SIALLUM FORT

Mangkang ngal do na ei ma pu ngal do te om na mun ci hi.

NU MEI/NU PI KULH

Ngal do zo ngol numei patang te om na tu a vawt Kulh ci hi.

LAMPI TUNG PUSUA NA

Kulh a mai sang pan tum na lampi sia ah pusua na hi.

VOKLAAK KHUA

####

HIANGZINGKHUA

####

FORT WHITE

####

CANNADY

####

MALAYSIYIN

###

SIZANGNGAM APPLE LIANU TE

###

Showing posts with label Articles ( Siyin ). Show all posts
Showing posts with label Articles ( Siyin ). Show all posts

Monday, May 13, 2013

Va bang Pil ding hanlungciam


educationBy: Ngin Khua Pau, Thuklai
Russia te in Paunak khat nei a, “Sin tawm pilna in leitung nuntakna tu hong musak thei a, ciimna in, nuntakna keamcingin huu hi” ci hi. Paunak 16:16 sungah “Kham sangin Ciimna pha zaw hi. Ngun sangin tel theina pha zaw hi” ci hi. Ps. 111:10 topa zatakna in ciimna ii lampi hi ci leleau a, James 1:5 na ah ciimna na dei le Topa kungah ngen in ci hi. Solomon kumpipa in Topa tungah ciimna ngen hi. 1Kum 3:9 ah Pathian in Solomon sia a lamdang ciimna le mukhol theina a kison zo ngawl heakna pia hi ci hi. Nitumna sangte in pilna, nam 5 in khen hi. Tuate in Wisdom, Knowledge, Education, Intellectual, Brilliant ci te ahi hi. Ei Zo mite ih hi le Ciimna le Pilna ci in nam nii bek ih nei hi. Mikaangte khenna sungah:
  1. Wisdom: Hi kammal sia ei pau in pianpui ih thaa ciimna kaci nuam hi. Lai sin sanginn ah a kisin thei hi ngawl a, Pathian hong piak tuam vilvel ciimna hi. Mi theampo in nei ngawl hi.
  2. Knowledge: a kici pilna sia lai sin sanginn pan a kinga hi ngawl a, zon tawm pheet tawm, muna, zaakna tam mamana sung pan a kinga thei pilna nam khat ahi hi.
  3. Education: Hi pilna sia laisin sanginn pan a kinga teptee theina tungtawn in ih nga pilna hi a, a tan ka tato in Degree laak theina ahi hi. Hi pilna in nuntakna tu ankuang hong musak hi.
  4. Intellectual: a kici pilna sia pianpui ciimna le sin tawm pila kingawm pilna hi a, luheak, muktuk tungtawn a, telh thei heak thei pilna namkhat ahi hi.
  5. Brilliant: a kici pilna sia tel palna heak palna, thuak manlanna pan hong piang pilna nam khat hi a, sinna tungtawn pan a kinga pilna nam hi ngawl hi.
Tua hi a, hamciamna tungtawnin a kinga thei pilna sintawm, kihilh tawmna pan a kinga pilna in ih leitung nuntakna tu ankuang hong pia thei ahikom mi theampo in saang kikaa tek, pilna kisin tek hi. American President a seam ngei mi minthang Abraham Lincoln sia zawng mama a, mei zongh nei zo ngawlin khua sung lam mei nuai ah laisim kici hi. Thaa mangthang tam mama a man Pathian mi zak Wesley te unau khawng sia a khua sungah lai hilh sanginn om ngawl a, a nu in inn sungah lai hilh tawm in khangto hi. Ih Pu Dr Vum Khua Hau zongh pilna a zon lai in Thuklai khua sungah Tan 4 dong bek om ahikom Tedim, Falam, Sagaing cite ah saang kaa in haksa pitak pilna a zon hu in a nuntak sung cimaw ngei ngawl hi. Zato syavuan pilna a nei Dr. Ngin Thawng sia a laisin lai in a keal an lawna ngangawn ah laibu pua in lai en a, thungen tawntung si hi ci hi. Tua hu in London ah zato pilna a sinna pan 1st position taw zawna nga hi Tu laitak hong lampui pilna sin a, a nuntakna a nuam ih suapui ih u te, ih pate zongh a zawng a cimaw veu ma hi siat tek a, sum leitoai valeng a, degree la in, ulian suak a, a nuamsa hi pheang hi. Microsoft taw leitung bup a haubel a suak Billgate sia sun taw zan taw tawlnga ngawlin pilna a zong a sin pa hi. Ama ii khangnote a hanthotna ah Khangnote sung pilna le hauna sia hanciamna ngawl taw a kinga thei hi ngawl hi ci hi. TV Game a vawt thei masa bel Steve Jobs zongh nu nei ngawl, pa nei ngawl, tanga a zawng mama khat hi. Ahizong mite heak ngei ngawl a thak khat peuma ka heak ka mu mateng ci in hanciam a, a sisin a vavawt le TV game vawt thei ahikom leitung mihaubel pawl sungah kihel hi. Kawl ngam sung kumpi naseam ulian khat le minuamsa sung a kihel suapui Mangkeuh in khangnote awng, Burning Desire mei bangin a kuang top a mit ngei ngawl bang ahi tupna le sawmna nei vun a, pilna zonna, nuntakna zonna ah dathaam in thim om heak vun. Thumaan in citak vun. Tua hi pole leitung mihing theampo ii 50% tungah a om hizo ni hi ci hi. Leitung ah mipil a suak mihau minuamsa theampo ih et ciangin hanciamna nei ngawl a, mipil a suak kuama om ngawl hi. Minuamsa a suak kuama om ngawl hi.
Leitung ah pilna saang mama a, degree tampi nei napi a ciim ngawl het valamh pawlkhat om hi. Ciimna kisin thei ngawl hanciam thu taw a kinga hi ngawl, Pathian hong piak hikale Solomon in ciimna sia Pathian tungah ngen hi kici hi. Ngen hi ci kammal sia hanciamna kihel hi. Ngen hamtang a, Topa in pia hi. Mihing ciim khat in ngual maktaktu pau memeang ngawl hi. A son nop thu khat zongh a soaiheam veu in sonzaw thei hi. Athin sung seal thiam hi. Mite lungkim sak thei a, mite in itsak thei hi. Topa zatakna in ciimna kipatna a ci bangma Pathian zakta thei hi. Pathian thinsung mite thin sung tel thiam hi. Mite omdan paudan khen tel thei hi. Russia te in, ciimna in nuntakna keamcing hi, a ci bangma kampau thiam, kamneal pau theina sia ciimna hi. Topa bekma ciimna pia thei ahikom khangno theampo in Topa tungah ciimna ngen le pha hi.
Mipil khat na suak nuam le lai tam mama na sim kul tu hi. Mihing pilna a dei khat in ama sangin a pilzaw te taw kithawl hi. Eima sangin a pil ngawlzaw te taw ih kithawl le ih pilna khang ngei ngawl tu hi Laibu tuatuam a sim tawntung khat sia midang laisim ngawl khat sangin a heakna saangzaw hi. Laibu tampi a sim ngawl mihing khat le laisim hat mama khat a thuson dan kibang ngawl hi. A heakna ah kibang ngawl hi. Ama sangin-a pil zawte taw a kithawl tawntung a, thu a dongh hat mama te heakna pilna hau mama hi. Ngual ii nuntak zon dan, pilna zondan en nuam mu nuam a, a hanciam khat in a mu neneng teng tawmin ngual nuntakdan he in zui pai thei hi. Muna zaakna tam mama a nei khat sia midangte sangin kansaang zaw hamtang hi. Kawl paunak khat ah ေမးဖန္မ်ား စကားရ (Thu adong haat mama te in thu tam mama he) ci a, thu khat papo he nuam vilvel a, thudok hat mama te pilna ma nga hi. Lu thum nei te thu dongh vun ci Kawl paunak om bangin khanghaamte thu dongh a, pilna zongte sia paikhial ngei ngawl hi. American President seamte sia a pil ngawl om ngawl hi. Ahihang amate sangin a haam zaw, muna heakna tam a neite 4 bang 5 bang peuma thu dok tu in koi hamtang hi.
A pil sa, a thiam sa in a suak mihing ta kuama om ngawl hi. Leitung ah a pilbel a kici theampo ABC pan a kipan vive hi a, sin ngawlin heak paih thei tam ngawl hi. Nuntakna zonna ah ahizong, mipil hi ci a, teptee thei natu ahizong, sangkaa kul hamtang hi. Pil hi cina degree ih nga nale a ciim ngawl het khat zongh mipil in kiciamtee hi. Kumpi nasep, Company nasep a seam nuam khat papo sia laitan bangza ong ziam? kici masa hi. Pil hi ci tepteena khat peuma ih nei bana le leitung ah thatang bekma ih suan kul paih hi. 1988 pan kipan Kawlngam sungah pilna sang kithupi sak leih ngawl ahikom pilna dei mi tampi tak ngamdang ah pai in, nasep khat papo seam kawmin pilna sin tek hi. Amate le amate zon tawm, a thalaw tawm taw sangkaa hi. Degree khat papo la in tua ngam ah ulian suak tam mama hi. Ih nu ih pa in zongh ngual nuntakna ma ban lei le hong oai manin nei ngawl vangui ma sang hong kaa sak hi. Laisin sanginn ah hong kipai sak tu le tate in nu le pa ii deisakna tel tek le lai et tu zongh dathaam ngawl tu hi. Nu le pa in ngual puansilh bangma hong silhsak nuam lai, ngual peangdap thuate ma hong thuasak nuam lai, a du vangau khat zongh ne ngam ngawl, a dei vangau khat zongh lei ngam ngawl a, sang hong kaa sak, hong tawsawn ahi hunlam khangno theampo in a thin sung tawngah ngiaksak tek thei thong le ngual nuntakna ban zo tek tu ci sia kimu sinsen hi.
Khangno khat in ngual luheak dan ngual muktuk dan tel thiamin a om thei buale a mawmaw sazian sungah a kihel piapian ahi hi. Teih valam zo kazu hong pauvaang hi vak ci khawng a, a ngaisun lalai te sia ngual sungah maizum huai hi. Mite ii kam soaiheam pau khawng tel natu hamciam in. Mit-ha dan, luheak dan taw mite vaihawm kuna te na tel thei buale ngual vawtsiat thuak tawntung tu ni hi. Mihing khat taw na kithol ciangin a kampau dan, a luheak dan, a mit-ha dan encian masa in. Tua bangin na en thiam bua a, na khentel thei buale hong zuak kuku zongh hi thei hi. Mihing khat papo ii thuson na ngai ciangin khuadang en heak in. Na ngaisutna dangte bosak in Thuson po ii kam en nginge in a, na bil sung na thuak sungah tumsak vangeu in. Tua bang hi lete thu tel pal pilna a nga na hi tu a, ngual nungsang ah na om buatu hi. Kitei sak in Dathaam heak in. Pilna dei citak dei in Kawlte in ႀကိဳးစားမွ ဘုရားျဖစ္ ci a, hanciam lete pathian ngangawn kisuak thei ci liang hi. Pathian ih sua tu he bua hing hanciam in pilna zong leang a saangbel ih theng zo bua zong ngual nuai ah kitaak suh liang ngawl hi. Mun theampo ah pilna ngawl taw kimualsuak zo ngawl hi.
Rev. Dr Do Lian in “Biakna sia Pilna tungah kinga hen Hauna sia Pilna in lampui hen. Ngaisun phot, ngeal phot ngawl peuma na khat papo kiseam heak hen, ci hi. Tuasia bangma lothaw nasep a seam nuam ahizong, ngankhoai nasep a seam nuam ahizong, nasep khat papo sia pilna nei khat in seam le zawna nga bek hi. Sangmang Johnson in “Zomite sungah BA ong khat in lo hong thaw ciangin khantona om pheang tu ci hi. Vantung nuntakna ahizong, leitung nuntakna ahizong pilna ngawl taw ih seam le maizumna le lela supna in hong dawn tua bek tu hi. Tua ahikom Zaangsi ka sawn momnote awng va bang pil tu ma mun theampo ah thupi bel hi. Hanlungciam vun.
Ih pu ih pate in pilna sia va bang pil na ci se hi. Vacim bangin pil tu cina hi. Vacim theampo en leang a dathaam tuak, a lusu vangau vacim kimu ngei ngawl hi. A ngaisutna manlang sak a, a lu heak tawntungin a mit le a nakheng a bil nasia takin zangh hi. A lu heak memeang in mun theampo mu vilvel ahikom a vawtsia tute pial thei hi. Koi sungah lungno, paak zu om ziam ci sia a mit taw mu vilvel hi. Dathaam ngawl ahikom mun theampo theng a, a ngilva tawntung hi. Lei ah leangsuh in lei pheet a, lungno thau nano taw kivaak hi. A khuala mamana ah leangin thingpaak sungah, thingpaak tui dawn hi. A pilna a mittang nasia zak mama ahikom ngual luheak dan tel pal a, ngal le tual khen thei in kikeam thiam hi. Vacimte zongh a nu tung pan pilna sin tawm hi. Savai dan, an zon dan, an om theina mun, sa om theina mun, ngal le tual khen theina ci pilna theampo a nu (a pui) tung panin sin hi. Vacim lusu vangui na mu le a thi nai hi tu hi. Mihing dathaam te ngual nuntak ban ngei ngawl hi. Laisin hun sung lai et tu a dathaamte a tamzaw lai ong ngei ngawl hi. Vacim bangma dathaam ngawl a, mun theampo a theng, pilna nuntakna a zong vealvul teng ma simlei lo pet in nuamsa in nungta hi.
Ngalhang Kumpi minthang Alexander sia a pa kumpi Philip hi. Kumpi pa tapa hi kasap a pa in mizawng khat ii ta bangin koi a, mipil Aristotle sang ah laisin sak hi. Tua ahikom hanciam in pilna sin a, ngam tampi zo in Kumpi minthang suak hi. Sunphuk natna a bawl thei masabel Edward Jermer sia, a no lai in a pa thi hi. Cimawkna, zawnna, haksatna kawm ah pilna sin in hanciam ahikom sunphuk natna (Smallpox) a bawl thei masabel Doctor suak a minthangbel sungah kihel hi. Jet vanleang engine a vawt thei masabel Sir. Frank Whittle sia a pa mizawng mama, a cimaw khat hi. Ahizong haksa pi in pilna sinin hanciam a, a manlang mama Jet vanleang engine bebek vawt ahikom 1941 kumin zawna le minthanna nga hi. Tuni in ama pilna taw hanciam in a vawtsa Jet engine taw ih pai nopna po ah hun tawmno sung kitheng thei hi. Electric Khualengmei a vawt thei masa bel Michael Faraday sia a nu le a pa mizawng mama te hi a, pilna zongh tam sin zo ngawl hi. A tangval pian ciangin laibu sai khat ah nasep tum hi. Tua laibu sai sungah laibute a sisimna pan khualengmei piansak tu phawk a, hanciam in a vawt tato le Electric khualeng mei vawt thei hi. Ama hanciam pilna taw tuni in leitung theampo ah zan in khuavak taang kimu a, nasepna lian setzung theampo ah khualeng mei bebek taw na a kisep manin ih leitung nuntakna hong kansaang sak hi.
Leitung mipil a minthang tampi te a nu a pa a nuamsa, a hau tam ngawl hi. Amate hanciam tawmna taw pilna zong a, min le za a nga tamzaw hi. Na nu na pa a zawn hangin thinkiam heak in. Pilna sia tuidu dangtak bang, an du bangin dei in a, thinkiam ngawl het in hanciamin sin in. Solomon in pilna sia na neisa theampo a bo dong sin in ci liang hi. ပညာေရႊအိုး လူမခိုး (pilna kham bung, ki nguk sak thei ngawl) ci Kawl paunak om bangin mite hong nguksakthei ngawl leitung ah pilna bek om hi. Pilna na nei le khambeal a nei suak ni hi Hanlungciam vun Zaangsi sawn momnote awng.
1. Zaangsi ka sawn momno ngual aw,
va bang pil ding hamlungciam ve vua.
Va bang pil ding hanlungciam vun a,
mual tung va bang tuang vev vua.
2. Tun le zua ii hanlungciamna,
a kum in kamsaang ve vua.
A kum in kansaang ve vun a,
sesum zatam lam ve vua.
3. Tun minlawna, zua minlawna,
langlamh zatam phungcing sak vua.
Langlamh zatam phungcing sak vua,
ngual la ni bang taang ve vua.
____________________________________
Note: Khuavak SRBA Annual Magazine No. 8 sungpan

Wednesday, April 17, 2013

Thuantak maw Suantak

siyin chiefs
The Chin Hill (1896) sungpan Sizang chief (hausa) te ii photo

Leitung ah internet le pilna tatuam lamsang hong khang vaial ahikom, nidang hun bang hi ngawl in khat le khat kizopna ol vaial aa, manlaang mama hi. Ei Zo mi te sung zong ah, leitung tuiluan zui in internet le email te zangh in Zo ngam thu, leitung thu le thuthak tatuamte ih kikum thei aa, ih ki zasak thei hi. Ih ngeina, ih taangthu te zong dadam in hong bo tu po hi vaak ih ci le, email le internet te zangh in ki satsua kikik, mudan, ngaisut dan tatuam te maitang ki situa in to khawm bang phetma ih kikum kik thei hi.
Tunai Sizangnet sung kikupbel thu khat in ih pupi ahi Pu Thuantak ii min taw kisai thu ahihi. Tuma kum tam mama hun lai a nungta ih Pu ih Pa te in Sizang taangthu sia lai taw pha tatak nana keam thei ngawl ahikom, tu hun ciang ki cian vaset thei nawn ngawl hi. Mikang te ahi Carrey le Tuck in 1896 kum lai a at “The Chin Hill” laibu sung ih et ciang ih pupi ahi Pu Thuantak (Twantak) thu hong tepte sak hi. Ahihang, mi pawl khat in ei pu le pa te at ahi ngawl po, mikang te na amate ngaisutna taw hel niknek aa hong at sak hi tu zam, muan bup tu hi tuan bo aci zong hong om laleo hi. Tua ahikom eima Sizang sung pan laibu at masa pawl khat ii laibu at te ka leam kik hi.
Profile of a Burma Frontier Man (1963)
Dr. Vum Ko Hau na 1963 kum in laibu khat at aa, a laibu min sia “Profile of a Burma Frontier Man” hi. Tua laibu sia, American University pawl khat te ii library ah ki koi aa, Asia taw kisai pilna sin te ii etkaak, simkaak tu laibu in akizangh laibu khat ahi hi. Sizang sung bek hi ngawl in Zo mi bup sung zong ah laibu manh nei a at masabel zong hi tu ka um hi. Tua laibu sung ah Dr. Vum Ko Hau na ama in taangthu, a pu a pa te ii taangthu le ama ii nasepna taw kisai cing dildel in na at hi. Thu masa a at Kawl ngam president lui Dr. Maung Maung na “. . . in writing the book the author has done much more than fulfill the wish of his late father; he has given us a gift we can treasure and enjoy.” “ …laibu atpa in hong nusia zo ahi a pa (Sya Za Khup) ii a tup, a uk theampo sang in nasia zaw in a seam zo zaw hi. Ama (laibu atpa) in ei theampo atu na manh pha mama le, a sim nop huai mama laibu khat hong nusiat ahi hi.” Dr. Vum Ko Hau ii laibu sungah “Thuantak” ci kammal 25 vei ki mu thei aa, “Suantak” ci kammal 5 vei ki mu hi. “Thuantak (Suantak)” ci in mun 4 ah zangh hi. Pawl khat en ki tawng. Page 211 na ah “Thauntak” ci in ki at aa, press te in spelling khial hi tu ka um hi.
All those who claim to be Siyins are relatives. They have a single progenitor in Thuantak (Suantak) who founded the first settlement in the Siyin Valley. Suantak’s brothers are the descendants of the same Zo Mi people who founded settlements further north. The other elder brothers were Tohin and Seaktak. Their father was Zahong who was the youngest son of Sungmang. [Page 22]
Kamphenna; Sizang akici theampo meal heak hi siat hi.Amate ii Pupi bel sia Thuantak (Suantak) hi aa, Sizang kual sungah khua a saat masaphitpa ahi hi. Suantak ii suapuite in sak sang zaw ah khua saat Zo mi nam te ii Pu le Pa te taw unau ahi uh hi.
“The Siyins say that they never raided in Burma before the time when Kanhow was Chief of the Kanhows and No Man (Ngo Mang) was Chief of the Twantaks (Thuantak).” [Page 191]
Kamphenna: Sizang te in Kam Hau ii hausa suakma le, Ngo Mang in Thuantak suan te ii hausa suakma dong Kawl te ka sim ngei bua uh ci hi.
“We have called ourselves Zo Mi (Zo Man) from time immemorial. Mi means MAN. Cimnuai near Saizang and Thuantak near Khuasak are still rememberd as the first settlements of the Zo Mi people.” [Page 211]
Kamphenna: Ka tepte thei tawp hun sung en kik in hi leang koma le koma Zo Mi ka ki naa uh hi. Mi ci ciang minam cina ahihi. Saizang kiim pan Cimnuai te le, Khuasak kiim pan Thuantak te sia, Zo Mi khua saat masabel pu le pa te ci in ka ciamte uh hi.
“According to the Siyin priests and Siyin clan families Nge Ngu, Vanglok and Daitong had four brothers. Their father was Thauntak who had two other brothers Tohin and Seaktak. Thuantak was the youngest and heir.” [Page 211]
Kamphenna: Sizang thiampi te ii son bang ahile, Nge Ngu, Vanlok le Daitong Sizang innkuan te in suapui pa 4 a nei uh hi. Amate ii pa sia Thauntak (Thuantak) hi aa, Tohin le Seaktak aki ci suapui 2 nei hi. Thuantak sia unau sung a no bel inn lua ahi hi.
“The majority of the descendants of THUANTAK had lived without break mainly in the Siyin Valley for 17 generations and this fact naturally enabled one to remember one’s relatives and genealogical tree quite easily.” [Page 213]
Kamphenna: THUANTAK ii suan le paal atam zaw in, kikhen kakoai ngawl in Sizang kual sungah khang 17 dong teang uh hi. Tua hu in, khat le khat ki meal heakna le ki naina khang thu ol tak in a ciamte zo uh hi.
“THUANTAK was the main progenitor of the, Siyin Clan still inhabiting the Siyin Valley. The locality of the small town first founded by Pu Thuantak is still known as Thuantak. It lies in the eastern part of the Siyin Valley and in the Khuasak tribal area. He was the youngest son of Pu Zahong. He had three sons, Tohin, Seaktak and Thuantak. The descendants of Tohin and Seaktak migrated to the northern Chin Hills; they remember Thuantak as Suantak, the accent of the Zo dialect becoming slightly different as one moves further from place to place.” (Page 216)
Kamphenna; Sizang kual ah a teang Sizang suan te ii Pupi sia THUANTAK hi. Pu Thuantak ii saat masakbel khua mun sia tudong ma Thuatak ki ci lai hi. Sizang kual ii nisua na sang Khuasak khua nai ah om hi. Amasia Pu Zahong ii tapa nobel hi. Ama (Pu Zahong) na tapa 3 nei aa, Tohin, Seaktak le Thuantak hi. Tohin le Seaktak ii suan le paal te sia Chin Hill saksang zuanto uh aa, amate na Thuantak (a suapui naubel) sia Suantak ci in ciamte uh hi. Zo kam sia mun khat pan mundang khat a zuat uh ciang, mun zui in aw suak tawtawm ki lamdang hi.
Dr. Vum Ko Hau ii “Profile of the Burma Frontier” sung ah Thuantak le Suantak mun dang tam mama ah ki at lai hi. Ama teptena te ih et ciang, ih pupi ii min sia Thuantak hi aa, ahihang Suantak zong mihing dang khat hi ngawl hi. A suapui, a U te 2 na a nau nobelpa a sapna, a nakna min hi ci sia, Dr. Vum Ko Hau ii teptena hi. Thuantak le Suantak sia mihing 2 hi ngawl aa, mihing khat bekma hi.
Genealogy of the Zo (Chin) Race of Burma by Capt. Khup Za Thang (1976-1988)
Zo suanh khang simna laibu (Genealogy of the Zo (Chin) Race of Burma) sia Captain Khup Za Thang ii vawt, hong nusiat laibu man pha mama khat hi. Ama in hi laibu vawt tu in 1976 kum pan kipan aa, kum 12 zawk 1988 kum ciang first draft man hi. Tua zawk ciang aki puak kik teng ii min belap kik in 1992 kum ciang man hi. Aman dong kum 16 sung a vawt khang simna laibu hi. Hi khang simna laibu sung ah Sizang te ii Pu min sia Thuantak ci in na ciamte hi.
Zo History by Dr. Vumson Suantak (1986)
Suantak min in a zangh kik masa 2 om aa, Dr. Kamcindal Suantak le Dr. Vumson Suantak hi. Dr. Vumson Suantak in “Zo History” ci laibu khat at ahikom Thuantak le Suantak taw kisai a teptena teng en kik tawng. Zo History laibu, chapter 1 kipatma Lophei hausa Pu Khuplian ii khansuang kamphenna ah Thuantak ci kammal ki mu phit hi.
“I am the 15th generation down from the house of Thuantak who is the original progenitor of the Siyin Tribe.”
Kamphenna; Sizang minam te ii pupi ahi Thuantak pan sim suk leang keima (Pu Khuplian) sia a khang 15na ka hi hi. Tuazawk ciang, Hausa Pu Khuplian ii khansuang lai a tawpna ah Thuantak ci min khat vei ki at laleou hi.
“The Sizang people who dwell in the villages of Lophei, “Khuasak, Buanman, Thuklai, and Limkhai are the descendents of Thuantak. I belong to the fifteenth generation. The history of my lifetime has been recorded in Zo and English.”
Kamphenna; Khuasak, Buanman, Thuklai le Limkhai te sia Thuantak ii suan le paal te hi. Keima (Pu Khuplian) sia a khang 15na khi hi. Ka taangthu sia Zo kam le English kam taw teptena kivawt hi. Tuazawk ciang laimai 58na ah Suantak le Thuantak a zak khopna ki mu thei hi.
“The Sailo clans are descendants of Suantak (Thuantak) ” (Page 58)
Kamphenna; Sailo nam te sia Suantak (Thuantak) ii suan le paal te hi.
Laimai 65 na Tribal Developments table ah, Suantak (Thuantak) ci in azakna om hi. Tuazawk ciang, Col. Son Kho Pau thu taw kisai in Thuantak ci kammal khat laimai 236na ah ki mu thei hi.
“Sonkhopau was then sent with two armed men to see the leaders of the Naga National Council; but he was arrested by the Assam Rifles on his way to Nagaland. Sonkhopau did not reveal his true identity and gave his name as Thuantak. He was put in prison in Imphal, (and Damkhohau later revealed his true identity to the Indian authorities.” (Page 236)
Kamphenna; Naga National Council lampuipa taw kisi tu in Sonkhopau sia thautoai (ngaalkap) 2 na ciingh in pai hi. Ahihang, Nagaland a paina lam kaal ah ama sia Assam Rifles te na man hi. Sonkhopau na a min tatak son ngawl aa, amin Thuantak ka hi ci in ama le ama ki son hi. Ama sia Imphal thong ah ki man hi. Tawmvei zawk ciang, Damkhohau na a min tatak kua hi ci sia India kumpi te tungah son hi.
Sizang mi sitset ii at hi laibu 3 teng ih et kikik ciang, Thuantak le Suantak sia mihing 2 hi ngawl aa, khat bek hi tu ci in ka um hi. Ciang, Phaiza khua ah a thi Suantak sia a om takpi ahile, Sizang (Siyin) te ii pu Thuantak (Suantak) hi ngawl tu hi ci in ka um zaw hi. Zo minam te sungah min kibang, om thei mama ahikom, ih pu Thuantak (Suantak) taw min ana kibang khat po a hi lel katawm, tua ahibale zong, om takpi ngawl po, upmawk son in aki son susuk po ahilel katawm ci in ka ngaisun hi.

Thawng No

Tuesday, February 12, 2013

Zomi leh Chin min zatna

Zomi leh Chin min zatna
Prof. C. Thang Za Tuan, M.A. (Macq.), Ph.D.Dr. Tuanno
Tuanvaipi, Tedim Kipawlna

I. THU PATNA
Thungaihsunte genna ah tu laitak in Ei gam leh i mite sungah i buaipih mahmah (crisis) thu thum om hi. Tuate in:  (1). Ei kua? (National identity/Tribalidentity crisis); (2). I makai kua? Kimakaihna bang? (Leader & Leadership crisis);leh(3).I ettehdingkua? (Model crisis) hi.

Mipil mailam thuluanzia ding  alung ngaingaite in kum zalom  21-na ah Tribal Identity Crisis  kici minam khehkhiat a kilawhna  tawh kibuai thei dingin mukhol uh  hi. (World Almanac, 2000, p. 5).

Kawlgam ah minam lian 8 - Kachin,  Kayah, Kayin, Chin, Mon, Bamar,  Rakhine, Shan om in kiciamteh hi.


Minam ke tuamtuam tawh 135 tak kumpite in hong phasak zawzen uh  hi. Ei Chin a hong kithei minam  sungah Kawlgam Kumpi in Tribal  53 pha in hong ciamteh sawnsawn  hi. Pau  nam zui in 44 bang kipha  ci-in kampau lam akante in hong  ciamteh leuleu hi. Tua ban ah Chin  History and Culture Research  Committee te in nam 37 in pulak  leuleu uh hi (2001). Hih Committee  in i kilawhna min leh Township zui  in i piankhiatna i Pu, ahihkeileh i  minam min bulpi tatak kankhia ni cih leh ei ciapteh ciatna pan   Zomi tangthu at ciat in gawmtuah ni cih ngimna bulpi hi. A zenzen in i Pu min Cho ahihleh Chomi, Sho ahihleh Shomi, Zo ahihleh Zomi, Lai ahihleh Laimi. Khu ahihleh Khumi kici in kilo maini cih kithukim hi. Ahizong in mun khat pan a piangsuk hi ding cih kisangthei ciat napi in tua abulpi min bang tatak hiding hiam cih ‘Generic name’ hih hilian hi inteh ci-in lungkim diamna tatak kingah zo nailo hi. (Chin History Research Committee, 2001, p.214).
Thupulakna ii Deihna

Tu laitak in gamdang ah a paite lak ah Chin leh Zomi min tawh UN Agency te san nading in kibuai mahmah uh cihthu kiza leh lang ahihman in mailam ah kithutuah nading leh khantoh nading in hih thu aman banga muhtheih leh zattheih, santheih siamciat ding kisam mahmah hi. Tua ahih manin tuni in hih thulu kikupkhiat ding in Tedim Kipawlna in 2011 Kumcin Kikhoppi ah tavuan ong piak bangun kong pulak khia ahi hi. Thumuh i siam leh khantawnin kimang thei ding a, i siam keileh khantawn mahin kisuplawh thei ding hi cih mu in, patau mahmah ciat ihihman in, ahunlap a thumuh siam leh kikupkhop toh theih ding adeihhuai leh akisam mahmah khat ahi hi.

III. CHIN MIN NGAHNA LEH ZATNA

“Nidang lai in Sen gam ah Jo (Zo, Chou) Dynasty BC 1027-256 leh  Chin Dynasty BC 221 - 207 om ngei  in tua kumpi ki-ukna min “Chin”  ahizong “Zo” ahizong minam min in na zang suak uh hi. Tua “Chin” or “Qin” “Tsin” “Khyen” pen Sen kam hi in “Man” or “Mihing” acihna hi.” (Cf. J. Gin Za Tuang, Zomi Innkuan Laibu 1973, Private Circulation, p.2). Aman’ anih gawmtuah in ZomiChin ci-in na zang hi. Tua Chin pen tuhun Shansi gam ah om hi in Sente kulhpi minthang (Great Wall of China) kum 15 sungin a lam uh hi. Adang Ch’in leh Han Dynasty (BC221 – AD220) kumpi cih khat zong tuhun a Shansi (Shensi) gam ah na om hi. Sen gam tangthu ah Hausa (Prince) Ch’ung Erh akhan ciang in BC 636 kum in amah leh amah Chin (Golden) Prince acih hun sung in Tibeto-Burman kampau te Gansu (Kansu) gam ah kiteeng khawm ngei ahihman tua hun in Chin mite alawhna uh Kawlte in ei zong Chin hong cisuak ahitam cih upmawhna khat om hi. Chin, Ch’in, Qin, Tsin ciin hong kilawhna adang mun tampi ah kimu hi. Kawlgam tangthu ah 9th century lai-in Kawlgam nitumna saklam ah Chin kici minam omzo ci hi. Tua ahihman Thalawady gun pen Chindwin gun ci-in kikhel hi. (Sing Khaw Khai, Ciimnuai Magazine, 1984, p.9-12).

BC 100 hun pawl in Mongoloid  suan, Tibeto-Burman akicite Kawlgam na tung uhi. Tua hun akipan in Chindwin gundung suk ah a teeng mite Pagan khuakim a teeng Kawlmite in “Chin” ci in nalo uh hi. Kawl pau in Chin cih pen “lawm” “zawl” tungechin (comrade, ally) cihna pan hong pai hi. (Sing Khaw Khai, Zo People and Their Culture, p.66, quoting Prof. Luce, “The Chin Hills-Linguistic Tour (Dec. 1954),” University Project, JBRS, June 1959). Chin leh Kawlte tang laipek akipan tuni ciangdong kido ngeilo uh hi. Tua akipan Chin pen Chyin, Khyang, Khyeng, Kheng, Khyan, Kiayan, Kyaw cihbangin ki-at hi. Major W. Gwynne in 1881 kum in Chin cih lai agelh a kipan in leitung mun khempeuh ah Chin ciin hong kithei hi.

Kawlgam, Assam leh Bengal kikal a teengte lawhna tangin mikangte hun in ‘Chin’ leh ‘Kuki’ ci-in hong lo/zang uh hi. Chin cih kammal pen “Chin Hills Regulation Act 1896” ah kiptak in kizang suak hi. Tuck & Carey in zong Chin Hills Laibu , Vol. 1 &2 (1895) ah na zangto hi.
• Kawlgam Ki-ukna Constitution 1947, 1974, 2008 te ah “Chin” ci-in official in hong ciamteh uh hi.

• ‘Chin’ leh ‘Kuki’ cih kammal pen tu a Asho, Cho, Khumi, Laimi, Laizo, Matu, Mizo, Zomi a kilote khatzong ii kammal hihetlo hi. ‘Chin’ pen Sen kam ahihkeh Kawlkam hizaw ding a ‘Kuki’ pen zong Bengali pau hici uh hi.

• USA ah om Laimi khempeuh in Biakinn min leh Kipawlna min khempeuh ah “Chin” zang uh hi.

• Rev. Dr. Stephen Hre Kio in “Global Chin Christian Fellowship” (1 Cor. 10:31) bulphuh in phuan a, 1st Global Chin Christian Fellowship Conference, Malaysia ah Nov. 24-27, 2010 in nei uh a, GCCF phuhna kipsak in, leitung bup khen 7 in khen in tavuan kipia uh hi. Central Organizing Committee ah mi 17 kiguang in Department 3 (Mission, Women, Youth) nei uh hi. ‘Laimi’ cih min tang in ‘Chinmi’ cih zangta uh hi.

• Col. Van Kulh in Chin Education Foundation leh Chinland Development Co.Ltd. phuan in Hakha lam uliante Committee member in helvek hi. First Seminar on Chinland Business Forum, January 22, 2011 ni in nei hi. Laimi tangin ‘Chinmi’ cih kammal zang hi.

• 1933 kum in Pu Vawmthu Maung in Chin National Unity (CNU) na phuan in, Captain Mang Tung Nung in 1948 kum a a phuat Khamtung Suahtak Vaihawm Pawlpi (KSVP) Political Party pen 1957 February 20 ni in Chin National Organization (CNO) ci in laih hi.

• 1960 May 30 ni in T. Gou Khen Pau leh S. Vungkhom in min thuh in “Re-unification of the Chin People” ciin Memorandum khat India Kumpi tung ah The Paite National Council min tawh in na puak ngei uh hi.

• India gam ah om Zomite kipumkhat theih nadingin min khat puak hoih hi ci-in Aizawl khuapi ah Lusei, Hmar, Thahdou leh Paihte in 26 November 1960 in kikupkhopna nei uh a CHIN cih ding thukimna nei uh hi. (Cf. Zo Khai: ZOMI Tangko, Lom I, Hawm I na Kiginni, December 17, 1960).


IV.  ZOGAM TUNA LEH ZOMI MIN TAWH KILAWHNA

Ciimnuai i tun AD 1420 kum kiim pawl hi dingin kituat hi. Ciimnuai atunglo a mundang pan Zogam ah a pai zong tamding hi.

Falam, Hakha lamte (Tashon, Sim, Zanniat, Hlawnceu) Lailun kuahawmpi atun uh zong tua kum kim pawl leh anungdeuh hiding hi. Tua Lailun tam in Laimi kici uhhi kici hi. (Lailun tangthu bu).


Tu a Zomi a kilote Ciimnuai itun in I pianna “Khul” in ciamteh lel uh hi. Pu min Pu Zo mah ci-in a ciamteh ding un kimuangmawh hi. Leitung ah mi masa pen dingin akimuangmawh Peking Man acih uh zong Peking (Beijing)  khuapi nitumna khang lam ah om Zhoukoudian, Zhoukotien or Zokhawcin akiciliang khuul pan aguh kimu khia ahi ahi.


Kum 400,000 - 500,000 kikal sawt hiding ci uh hi. Tua pan hoh ei Zomi apiang ihikha tam cih huai hi.  Ahizong in ei theihban ciangah Pu Songthu makaihna tawh innkuan 40 val khanggiat ateen khopna pan un Pasalte min tuamtuamte zui in behmin hong piang hizaw kha dingin ki-um hi. Tua a patin tudong in behmin 300 tangbang phathi.

Gam-uk Mikangte hong tunma in Poi, Pai, Lusei ci-in kiim leh pam tawh na kiciamteh uh hihtuak hi. Mikangte hong tunkhit ciangin Khamtungmi kici in hong ciamteh uh hi. (Khamtung cih pen keentung ah teeng cihna hi. Falam pau in zong khaamtlun ci uh hi). Tua khit ciangin tu hun a Tedim gam sung ah ateengte Sukte, Kamhau leh Sihzang in hong ciamteh bek uh hi.

Anungsang ciangin tenna mun zui in Simte, Malte, Sihzangte, Saizangte, Teizangte, Dimte, Khuanote, Zote, ..cih bangin min ikivawh hihtuak zaw hi.

Tuma kum 60 lai a kipan (1950s nungsang in) i Pu min Zo hiding leh ei zong ZOMI hizaw ngeel ni cih lungsim kituahdiamna leh lungkimna thu khat hong lut hi.

Tangtawng akipan in Zomi in kakilo uh hi. “Kuki” cih kammal pen hua hun lai in “Zo” (Zomi) in na kilaih kha hileh Kawlgam, East Pakistan leh Assam a teeng teng sawtpek in Min tawh buaina om nonlo mah ding hiven.  

-  Dr. Vum Ko Hau, Zomi scholar-cum-leader
• I Pu min Zo in na pan hi. - Capt. Khup Za Thang, “Zo suanh Khangthu Simna,” (1973)

• Zomi pen tangthu ah ei kilawhna bulpi ahi hi. Shante in zong Pong Dynasty khang tangthu bu sungah Khampat ah teeng masate “Zomi” in hong ciamteh khin uh hi.- S. Thangkhangin, “Why Shall We Be called Zomi,” 1986

• Rev. Father Sangermano in 1833 kum in “A Description of the Burmese Empire” (p33-34) sungah Jo gam om in amau ‘Chien’ te hingel ding hi ci hi. (Yawte acinuam  hihtuak zaw aitam).

• Rev. S. T. Hau Go in 1952 November kha in Eimau min lian tawh Zomi Baptist Convention (ZBC) ci-in Zomi Upa Siate tawh kithukim in Biakna kipumkhat nading in naphut uh hi. 1983 April in Thantlang khuapi Triennial Meeting ah votes 434 tawh khatvei na kipsak kik lai uh hi.

• Zo (Zomi); Jo (Jomi); Yo (Yomi); Sho (Shomi), Cho (Chomi) pan kampau bulkhat pan aw tuamtuam a kilo kha ahihtuak zaw hi. Chin State a om Tedim, Falam, Hakha, Matupi cihbangte in zong Zomi mah kicih uh hi. Lai ci a kilote in zong Ton leh Lam pawi ah athunget uh ciangun “Vai country” leh agam uh “Zo Country” mah ci tangtang uh hi. (Prof. F. K. Lehman, “The Structure of Chin Society”, 1963, pp.7-10; “On the names CHIN, LAI and ZO,” Chin National Day Journal, No. 6. March 1999; Prism of the ZO People, 2008).

• Lushai Hills ah “Mizo” cih kammal pen mipi in lungkim mahmah in hong kizang hi. A deihna in ‘Zo suan’ cihna mah hi. Mizoram cih zong Mizo ahihkeh ‘Zomite gam’ cihna mah hi.

Hih kammal in amau minbul tawh kilawhna masa pen hong hi hi. (Keivom: “Towards Zo Unification,” Prism of the ZO PEOPLE, 2008, pp.197).

• Chin icihte in hong nial tantanloh uh hangin amau leh amau Chin kici ngeilo uh hi. Zomi or Mizo kici zaw uh hi.” - U Thein Pe Myint

• 1972 kum in Pu T. Gougin makaihna tawh Daijang khua ah Zomi National Congress phuan uh hi.

• Mizoram, Champhai khuapi ah May 19-21, 1988 in amasa pen First World Zomi Convention ah hih thu a tangkona uah, “Ei, Zo suan minamte hong suangkhia a ikipatkhiatna khat hihang. I pau, i ngeina leh i tatdante in i zatdan ngeina paipi khat ahihna hong kilang hi. I tangthu ciaptehte, i khekhapte, akigelh hi in kigelhlo hitaleh i mualsuangte in phung khat pan kipankhia ihihna hong lakkhia hi” aci uh hi. (Prism of the ZO People, 2008, Preface).

• Tua laibu agelh Zomi laisiam mipilte leh thubulkan mi 21 te in phung khat, gui khat leh Pu Zo suan ihihna a lakkhia uh hi. (Prism of the ZO PEOPLE, Compiled, Edited and Published by Publication Board, 60th Zomi Nam Ni Celebration Committee, 2008, Thawnsaau Printing Works, Zion Street, Central Lamka).

• Zomi Zingsol Magazine (1968) leh Zomi Magazine (1980) ci-in Zangkong University Siamsinte in hawmkhia masa ngei uh hi.

• Leitungbup ah “Zomi Innkuan Kipawlna” ciin 2005 akipan in USA ate in na pan khia uh hi.

Tu in USA leh Canaada ah mun 30 leh leitung bup gam 13 ah Zomi Innkuan ci-in kipawlna omta hi.

• Malaysia a om Zomite in Zomi Association of Malaysia (ZAM) cih na phuan khia uh hi.

• November 2010 in Cope Centennial Jubilee Celebration ah Biakna lam pan Zomi bup hong makaih dingin Zomi Upa 5 seh uh a, amau “Leitungbup Zomi Kipawlna” (Global Zomi Alliance) cih min Singapore khuapi ah April 27-29, 2011 in amasa pen akikupna uah phuak uh hi. Hih Kipawlna in Pasian bulphuh in leitungbup Zomite kipumkhat a, a bucing khantoh nading kipawlna ahi hi ci-in Vision (Tup leh Ngim) pulak uh hi.

• Minam Min “Chin” cih min pen midangte hong piak min hi aa, tangtawng aa kipan ih Pu ih Pate “Zomi” kici in na kilo uh ahihman in, ih minam min pen “Zomi” mah kici den ding hi ciin pulak khia uh hi. (ZIPO Global Zomi Alliance pan Thuzaksakna,  Chin Do Kham, General Secretary, May 1, 2011).

V.  NGAIHSUTHUAI THUTE

Do Khan Khup, New York, in February 13, 2010 ni in “The Seven Myths about Zomi andChin” ci-in Thumaan leh maanlo kithei cianlo tangthu dan pian in a pulakte “Zomi  leh Chin” min zatna ah ngaihsuthuai thute hisa in ngaihsut beh a kikup dingin kong  pulak sawn hi.

ŒMyth 1: Zomi cih kammal pen ei sungteng (local) ah i zat hibek a, Chin pen Kawlgam sung leh International ah midangten hong theihna ahi hi. Asho, Laimi, Cho, Mizo, Zomi, etc. cih level hi.

Chin hi ung akicite in Chin min zangin human rights, politics leh forum tuamtuam ah a sepnate uh lawhcing a, lamzang mahmah uh hi. A masa dingte i masak ding hi a, a nunung dingte i nunun  ding hi.   Tulaitak Zomite i  masak ding i minam min Zomi vai hilo a,  Chin min mah tawh International Community i lunglutna, deihsakna leh huhnate i zon, i ngah zawh nang hahkat ding hi zaw hi.

ŽMyth 3: Kawlgam, Zogam, UN te ah Chin pen official name in hong ciapteh sak khin zo uh hi. Zomi hi ung cici in Zomi Baptist Convention (ZBC) taisan khin lailai.

Zogam ah ei leh ei i ki uk ciangin i deih bangbang in khek thei ziauziau ding hihang. Tulaitak Chin leh Zomi vai buai ding hipeuhmah lo hi.

Myth 5: Tuhun pen kikhen hun hilo in kipumkhat hun hita hi. Zomi bekbek acite muhna tom, ngaihsutna kawcikte hi zaw uh hi.

‘Myth 6: Mi tamzaw in hong saan theih naang pen ei Zomi a ut teng in mitawh tuiluan bangin luang khawmphot limlim masa leng. Chin mah zatpih photphot masa leng.

’Myth 7: Chin leh Zomi min tawh i buaibuai aleh i khantoh nading kal khat ziakai ding hihang. A min buaipihlo zaw in athu lam ah buai zaw leng mailam hizaw tading hi.

THUKHUPNA

Tu laitak in Zomi leh Chin tawh  a buai “Zomi hi ung” aci Zomite bek i hita hi. I dinmun hong kitheihpih hun, hong kitheipihloh hun, mi tawmzaw ihih hun, mi tamzaw ihih hun, pawi i bawl hun, biakpiakna i neih hun, hun khempeuh ah dinmun lak i siam ding pen thupha hi tawntung ding hi.

src:ZINGSOL  Estd. 1994  Lom 15. Hawm 1. February (Tun Kha) 2013.

Wednesday, February 6, 2013

KHAT LE KHAT NA KI IT VUN

                                                                    KHAT LE KHAT NA KI IT VUN!
                                                                                    (John 13:34, 35)
Rev.Kenneth Suan Za Nang
LAWMTA KI-ITNA

Kumsim February 14ni Valentine's Day kivawt hi. 'Lovers' Day-Aki-itte Ni' ahibale 'Lawmtate Ni' kici hi.  "USA ah 2011kum Lawmtate Ni in ankuang-umkhopna $3,400 'awn-million'; 'jewelry' kici khi, zungbu le kizepna tuatuam $3,500 million; paak $1,700 million le cards $1,100 million man zangh in ki-itna kilak hi.  2012kum in 8.5% atamzaw kipia a, mihing khat ciang  $126 bang bo hi. 2013kum in 2012 sang $5000 million atamzaw kizangh tu kilamen hi"  BIG Research sponsored by National Retail Federation, an article in US Today.

Valentine 'tangthu-legend' tam ma ma a om sungpan, ahawihbel kong hawm nuam hi. AD 270 lai Rome  khuapi ah Valentine kici 'pastor-thiampi' khat om hi.  Kumpi ngilo ma ma Claudius II in Roman Empire uk a, Rome khuapi ah mang hi. Khansia lei lawlawm ahiciang "Cruel Claudius" kici hi.  Claudius in ngamhuukdan puapha nuam a kinei in ngalkapte zinei tu nga-ngawn khaam hi.  "Zinei tanei ngalkapte hat ngawl, ngina ngawl hi," ci hi. Tua kawmpan thiampi Valentine in lawmtate kitenna vawtku sak ni-thii hi. Valentine kiman ahihang Claudius kumpipa in Valentine paakta veve a, "Ka biakna 'Lawki-Paganism' nong zui le, suakta sak tu khi!," ci hi.  Valentine in, "Nangma, Christian hong suak zaw ka ve,"  ci bungle thong ahiciang kithat hi. 

Thongukpa Asterious ii mit khuamu ngawl tanu  Julia dam sak a,  TOPA Jesus a um  thongukpa' innkuanbup sila innteang taw mihing 44 Valentine in tuiphum hi.  Ki-it ahiciang  thongsungah Julia haw ngei hi.  Thidaan a kipiak tu February 14ni in Julia lai khat thak a, 'Na Valentine Kungpan-From your Valentine' ci in minthu se hi.  TOPA ii hong itna phaw-na le TOPA tung thumanna lakna tu ngaisutna in ama khutma taw 'parchment-savun laidal' tungah asuai lungtang lim Valentine in hawmkhia si hi.  Tasia pan kipan lungtang lim ii mu ciang 'love-it' ci-in ii tel hi.  Tabangin Valentine's Day hong piang a, Pope Gelasius in AD 496 ciang kipsak hi.  AD 1492 ciang USA kumpi in 'zumkhakni-holiday' suak sak hi.   Valentine se "romantic love - ci-le-sa ki-it-na" lim ahihang patangte in zong "Will you be my Valentine-Ka lawm nong hi ba tuam?" ci thei hi. Christmas card zom Valentine card tambel a, card theampo ii 25% ahi hi. Valentine's Day card theampo ii 40% se pate nute ii tate apiak le tate atu alei sak ahi hi.  

A 2NA TAW LUNGKIM KI-ITNA

Goliath tungah ngualzawna anga zawkciang David kumpi-inn theng hi. Saul kumpipa in David eang a, kumpipa tapa Jonathan in ama pumpi za in it hi.  "Jesse tapa nuntak laiteng nang mihing suak ba te," apa Saul in a cici kawmpan Jonathan in kumpipa tapa ahi na lim – kawngkhau, puan le puantungsilh ama pum tungpan sua in, David zepna in nei hi.  Ama toai thal le namsau toai sak a, kumpi-tapa ahi-na za-pia suak hi. Saul ii thaasawm ciang David ngaltaina ah Jonathan pai in, "Nang kumpi na suak tu a, kei nangma zomh a 2na in kong om tu hi," ci in thapia hi.  David le Jonathan kumpi sep khop tu ii munop kawm pan Jonathan ngalsungah hong thi thong ta hi.  "Jonathan, numei le pa ki-itna sang zong nong itna lianzaw in hong thuthiam ka na ve te," ci in kap hi.  Kumpi a sua ciang, Jonathan tapa apeangbaai Mephiboseth zong in, kumpi sabuai ah nisim David in ankuang um pui hi.  Jonathan se TOPA Jesus lim ahi hi. (1Samuel 18,20, 2Samuel 1, 9).
 
THUKHAM 11NA

Christian pastor khat tuipitung khualhaw hi.  Teambaw tuasia a, sungten bek taw suakta hi.  Zan khuazing bikbek kawm pan tuipi-hui ah meitaang thil-thial inn khat a mu ciang zuan hi.   Innpua pan, "Kei pastor khat khi!  Teambaw tuasia a, pumnguak-phial hong suakta khi!  Tu zan na innhul nong bealsak zo tuam?" ci hi.  Innsung pan innteakpa in, "Kei zong pastor khi!  Thukham nam bangza om zia?" a ci le, atuasia pa in, "Nam 11" ci hi.  Innteakpa in, "Nang mi ngilo!  Kei inn hon ngam bong ngei!  Thukham nam 10 bek om zei!," ci hi.  Dongtawkpa in, "Nangma thukham khat mangilh hi tu ni! TOPA Jesus in, 'Thukham thak khat kong pia hi: Note kong it bang, note khat le khat na ki it vun,' hong ci na po zei!" ci hi (John 13:34). TOPA in tua thukham thak hong mangilh sak heak ta hen!

UNAU KIDEI SAKNA

Unau nii om hi.  A naupa zi taw ta taw kop a, a upa tangvalhaam hi. A upa in, "Ka naupa se avak ata tu zi le ta nei a, khuangai huai hi," ci in ngaisun hi.  A naupa in, "Kei se zi le ta taw om a, ka upa se ama nguak patol hi thong a, khuangai huai ve," ci in ngaisun hi.  A unau in  aki-ngii-zawng lo tho uh hi.   Anlak hun hi a, an ki-at zo ahihang anvawngte losungah khop ngawlin om lai hi.  Zan khuaziin ciang a upa in ama anvawngte a naupa losungah nawnku hi.  A naupa in zong,  "Ka anvawngte ka upa losungah nawnku leng ka upa in, 'Ka Pathian in thupha hong pia ci in ngaisun tu ve aw," ci in ama anvawngte a upa lo sungah hong naw-nawn hi.  Tua-le, a unau in anvawng pua bembom in longi ah hong ki talsik uh a, anvawngte khia in hong kipumkoai ta uh hi.  Kum tampi zawk ciang tua munah Solomon Biakinn hong po hi.  Solomon min zong 'peace-kilemna' ahi hi. Eima atu sangin ii u ii nau atu dei-sak zawkna se ki-itna takpi ahi hi.

KHAT LE KHAT NA KI IT VUN!

Nungzui 12 sung pan John moi bel hi.  ' TOPA itpa John – John, the Beloved' kici hi.  TOPA Jesus a it bel pa zong ahi hi.  TOPA Jesus huihtat dong thinglamte nuai-ah a ompui ngam nungzui ama bek hi.  Ngual taw kizopna thiam a, thiampi inn ah Peter a tum thei ngawl ciang tum sak thei hi.  Nungzui theampo kithat hi.  John zong ngutui kituul kale thi ngawl, sathau sa taw kikang kale thi ngawl ahikom Patmos tuikulh ah hawlkhiak thuak hi.  Patmos pan suataak kik ciang  Ephesus pawlpi keam hi.  Huai ma ma zo ahiciang Nipi sim thuhilh tu Pastor John taal taw hong kipua a, biakinn palen ah kito sak hi.  Tokawm in thuhilh a, "Note khat le khat na ki-it vun" ci hi.  Nipi kik ciang zong tabang ma hilh hi.  Nipi-sawn ciang zong "Note khat le khat na ki-it vun," ma ci hi ci in kison hi.  Ki-itna bebek bulphu hi ta na, ka um hi.  A lai-at pawl khat en tawng!
1)      "Note khat le khat na ki-it vun" ci TOPA Jesus thuhilhna John bek in ciamte hi (John 13:34, 35).  John laithakte en leang,   
2)      "Note khat le khat na ki-it vun!" (1John 3:11, 23). 
3)      "Khat le khat ki-it tawng!" (1John 4:7).
4)       "Pathian in hong it ma ma ahiciang khat le khat ii ki-it tu kilawm hi" (1John 4:11).
5)      "Khat le khat ki-it leang ii sungah Pathian hong teang tu hi," ci hi (1John 4:12).

KI-ITNA MA THUPI BEL

1.      Sawltak Paul in, "Note khat le khat ki-it vun, a lawm angual a itpa in thukham zuipa ahi hi" "Tu in upna, lawpna, itna thu thum om hi.  A thumte sungpan itna thu alianbel hi," ci hi (Romans13:8; 1Corinthians 13:13).
2.      Peter in, "Ki-itna in mawna tampi seal hi," "Khat le khat nasia tak ki-it vun," ci hi (1Peter 4:9, 8).
3.      TOPA Jesus in, "Kei kong it bang note khat le khat ki-it leute, 'Ka nungzui-Christian' na hi uh hunlam mihingte in hong he tu hi," hong ci hi (John 13:34,35).
4.      TOPA Jesus in "Kong thupiakna in Kong it bang note khat le khat na ki-it vun! Lawmte atu nuntakna piak sang alianzaw ki-itna a om bua hi," ci hi (John 15:12, 13).
5.      John in, "Ei zong u le naute a tu nuntakna piak tu kilawm hi," ci hi (1John 3:16).
6.       Ii ki-it le ii sungah Christ hong teang tu a, pawlpi, innkuan, be le phung sung hong nuam tu hi.  Na ki-it pui thei ngawl a om le nuisan, maitai masa in!  Maitai lete, hong maitai thuk tu hi. "A smile is a curve that set all things straight – Ki maitaina  se a koai khat hi a, na theampo tang sak hi" Robert H Par
7.      Ama hong it bang u le nau a it tu in TOPA in thupha hong pia ta hen! Amen.

Monday, January 21, 2013

GAMDANG TUNG ZOMITE-4 (Rev.Dr.JM Paupu)

Rev. Dr. J.M. Ngul Khan Pau

Thu Masa
Gamdang tung Zomite tawh kisai Khang Nihna (Second Generation) thu tamlo kong gelh hi. Ngimna bulpi in - i tuah khak thute leh i zatpahpah theih ding lamlahna ahih khak leh cihna hi. Gamdang tungte zong nungkaihvei vive na hih manun lungsim mun khatah om theilo bek tham loin nupa kum tampi kimulo leh tate tawh zong kum tampi mah kikhen i om hi. Lupna khat tungah lumkhawmte zong tua thu genkhawm kha kei si hang e cih ding tam ci leng kum tampi kimu lote adingin haksa mahmah ding hi. Gamdang i tun ciangin singkung hi leng i po-na mun panin kibotkhia in lei dangah kisuan tawh kibang hi. Tua hangin i kisuan thakna leitang tawh i zung a kilem nading hun ngak kisam kha ding hi.
Gamdang tung khin, ahih hang lungsim sungah tenna Zogam mangngilh lo ahih manin pumpi in ava om nawn loh hangin lungsim khempeuh khua lui ah vakvak lai cih bang om hi. Nu leh pate' adingin a dam sungun a khua lui uh mangngilh taktak thei lo ding uh hi. Vaimim leh be huan cih bang i khua lui ah kham piikpeek a i nekna gam thak i tunna pan zong tuate mah kilunggulh veve mawk hi. Buhsih leh aksa nek ding tam mahmah na-ah bang hangin vaimim belpi tawh huan tangtang i hiam cih leh i khankhiatna ann mah kilunggulh ahih man hi.
Tutung in Zomi gamdang tungte tawh kisai gen ding thute sung pan in Khang Nihna thu kikum leng ka ci hi. Hih thu tawh kisai i telsiam leh gamdang a i lunghimawhna hong nuamtuam ding hi. Ahi zongin kitelkhialhna leh lungkiatna zong hong tun thei hi. Gamdang tung i gen laitak in Topa Jesu zong kumpi Herod in thah dingin a zon manin kum nih khawng a phak laitak-in Egypt gamah na galtai hi. Joseph leh Mary in gamdang tungte haksatna na tuak uh hi. 1990 kum in Egypt ka hawh lai-in inn khat Joseph leh a innkuanpihte tenna kici ka mu ngei hi. Tua inn ah teng maw cih a kitheih cian loh hangin i Lai Siangtho in Egypt ah kum bangzah hiam a om lam uh hong hilh hi. Gamdang na om haksatna na tuak ciangin Topa kiangah, “Nang zong kei tuah bang haksatna tuak khin na hih manin ka vai hong gualzawhpih in,” ci-in thungetna nei in.

Khang Nihna (Second Generation)
Zogam tawh kisai lunglenna leh muhnopna khang khatna nu leh pate neihzah in khang nihnate'n nei nawnlo ding uh hi. Tua bek hi loin nu leh pate' haksatna leh gimna thuakte' amau adingin tangthu tawh kibang bekin amau thuak khalo ahih manun tua zah in thupi in simsak lo kha ding uh hi. Tua sangin a nawngkaizaw ding ahih leh khang nihnate leh nu leh pate kikalah Mikangte'n generation gap (khang kibansam) om hi. Tua i cih ciangin i tuahkhak thute kibanglo lua ahih manin thu khat i gen khop ciangin i ngaihsutzia kibanglo hi. Tua pen mental gap (ngaihsutna kibansam) zong kici thei hi.
Khang nihnate'n vaimimcim leh gatam huan cih bang thupi sa loin Mikang ann fast food mah hong duhzaw ding uh hi. Burger leh Potato Fries khawng mah a nek uh ciangin lungkim bek ding uh a, amau hong khan khiatna leitang in a puak ahi hi. Niangtui sangin Co-ca Cola, Pepsi leh Sprite cih bang dawn nuamzaw ding uh hi. Ann thu bek hi loin inn lam a om ni leh gangte, meltheihte sangin Hollywood movie star te min leh tangthu hong theizaw ding uh hi. Nu leh pate Mikangpau zat siam hong sa loin, zong hong zumpih mai ding uh hi. Innkuan a tutkhop, thu kikup sangin TV mai ah movie et hun hong tamzaw ding ahih manin innsung khat ah omkhawm ahih hangin kiho lo cih bang hong tam ding hi.
Tunai a ka laibu sim David W. F. Wong gelh Beyond Finishing Well sungah labu gelhpa in Moses leh Joshua makaihzia leh amau thakhek ding piakkhiatna thu lim gen mahmah hi. Moses in ama thakhek ding Joshua tungah vai khempeuh ap in, amah zong Pasian in a nuntakna la hi. Tua hangin Israel mite'n Joshua makai thak tungah mitsuan in amah zui uh hi. Moses om lai leh makai thakpa sangin Moses mah a zui nuam tam ding hi. Makaite'n zong makaihna hun kikhek zawh ciangin a sepna mun ah om nawn kei leh hoihpen hi. Tua ahih kei leh “nang hun leh ama hun” ci-in i seppihte'n hong gengen ding hi. Joshua a sih ding ciangin makai khat tungah a vai ap loin Israel tate nam sawm leh nih makaite tungah ap hi. Joshua khang mite om laiteng Israel tate'n Pasian mah na zui uh hi. Ahi zongin Joshua leh ama khang hong sih khit ciangin amau tangthu hong lamdang hi.
Galdo mipite tu-in inn leh lo nei in hong teng uh hi. Ahi zongin galdo ding nisim in om nawnlo ahih manin hong lungnuam in kitawldamsak uh hi. Tua bangin galdo ding om nawn lo, nek leh dawn nuam sa-in hong om uh ciangin Pasian hong phawk nawnlo uh hi. Nisim sih leh hin kikal ah a om lai-un Pasian beel uh a, huhna ama tung panin lamen tawntung uh hi. Hun nuam leh tawldam hun hong zat ciangin Israel mite'n Pasian phawk nawn loin amau nopsakna leh lunggulhna bangin hong gamtata uh hi. Tua mah bangin Zomi khang nihnate'n zong nopsakna, pilna, hauhna i neih ciangin Pasian i mangngilh khak ding kidophuai hi.
Princeton Professor Alejandro Portes in a laibu gelh Legacies: The Story of the Immigrant Second Generation sungah America gamah tuni in gamdang pan pem mihing 30 million om a, gambup milip ah 15% bang pha khinzo ci-in ciamteh hi. Latin America leh Asia gam panin a pem mi kum 1960 zawh in tam pen hi. America gamah Mikangpau kithupi sim lua ahih manin khang nihna a tamzaw in Mikangpau bek thei in a nu leh pate' pau thei nawn lo uh hi. America gammi suahna khat in a kiseh hangin, nu leh pate pau theih nawnloh supna lianpi hi. Tua ahih manin Mikangpau leh amau innkuan pau thei khawm leh hong khankhiatna uh nu leh pa ngeina (custom and culture) zong simmawh lo ding uh hi, ci-in na gelh hi.
USA pen U-Start-Again cihna hi a kicih ka za ngei hi. Na khempeuh sin kikna gam hi, ci uh hi. Tua mah bangin pem thak mite'n America gam a tun uh ciangin septheih bawltheih hanciam mahmah uh a, zong lawhcing mahmah uh hi. A hangin mi lawhcing nuamte' adingin hamphatna kongpi kihong tawntung hi. Nu leh pate'n tua hangin nasep hahkat mahmah uh a, amau kipumpiakna panin a tate un sangkahna ah hanciam in a lawhcin ding uh lamen uh hi. Vietnam pan hong paite bang nu leh pate'n thagum tawh septheih bangbang sem uh a, tuni in a tate uh doctor, engineer, scientist khawng hi khin zo uh hi. Pem thak naupangte Mikang naupangte sangin zong lailam hatzaw uh hi.
Asian Paradox cih tawh a kiciamteh khat pen nu leh pate' laisiam lo, Mikangpau zong pau thei mello ahih hangin a tate uh laisiam mahmah cih hi. Laisiamna tawh Mikangte phak sawmna lim neih mahmah uh hi. Tua mah bangin zong valedictory leh salutation sanginn ah kineih ciangin Asian sangnaupangte'n pahtawina ngah hamtang uh hi. Asian sangnaupangte' laisiamna leh lawhcinna thupi i sak laitakin Mikangte' thukhualna, midangte hih bangin amau gamah lawhcing leh zong hong haza loin pahtakna pia uh ahihna thupizaw hi. Pemta hong pai theihna dingun sum leh pai, inn luah ding a kipan nek leh tak amau huhna tawh sai khin uh hi. Hih bangin huhna hong piak manun nu leh pate'n nasep ding neipah, tate zong sangkahpah hi. Hih hamphatna i mangngilh het loh dingin kisam hi. Midangte hizah a khual lungsim leh ngimna nei Mikangte pahtakhuai lua hi.
Mailam ah hun ka ngah bangin Hun Zeekzia (time management) leh pawlpi tawh kisai (Church and denomination) kong gelh ding hi. I mangngilh loh ding aka deih bel in - nopsakna leh cihtheihna khawng i neih ciangin David Kham laphuah bangin Jesu hong itna bek hi cih i mangngilh loh ding kisam kasa hi. Banghang hiam cih leh Solomon in Paunak sungah mite thuakzawh loh thu thumte lakah, “Sila khat kumpi a suah ciang,” cih na gelh hi. A lian ngeilo hong liat ciang thuakhak hi. Mi a hausa, a pilsate tung pan sin ni. Topa thupha.